تجدید درگیری‌های آمریکا و ایران در هرمز؛ تهدیدی برای بازگشت به ثبات در بازار انرژی

آتش‌بسی که جنگ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده با ایران را متوقف کرده بود، و یادداشت تفاهم (MOU) میان دو کشور که آن را تثبیت کرده بود، هر دو پس از تشدید نظامی در خلیج فارس و تشدید اقتصادی از سوی واشنگتن، به نظر می‌رسد از بین رفته‌اند.

سوال اجتناب‌ناپذیر این است: مرحله بعدی چیست؟ پاسخ این است که هیچ‌کس نمی‌داند.

دلیل اصلی اینکه دولت ترامپ یادداشت تفاهم (MOU) را با ایران امضا کرد، باز کردن تنگه هرمز به عنوان گذرگاهی حیاتی برای کشتیرانی و پایان دادن به کارزار‌های بمباران بود که تأثیر چندانی در تغییر محاسبات استراتژیک تهران نداشت. سه هفته بعد، طبق گفته ترامپ، آتش‌بس ظاهراً «تمام شده است»؛ بخش‌های کلیدی یادداشت تفاهم فروپاشیده‌اند؛ قیمت نفت دوباره در حال افزایش است؛ و به نظر می‌رسد رژیم ایران سرسخت‌تر از قبل است.

این درگیری‌ها با حمله ایران به کشتی‌هایی که در تنگه هرمز در مسیری نزدیک ساحل عمان حرکت می‌کردند، آغاز شد، زیرا این مسیر تحت کنترل ایران نبود. سه‌شنبه، ترامپ با حملات هوایی به ایستگاه‌های راداری، سامانه‌های دفاع هوایی و دیگر اهداف، پاسخی تلافی‌جویانه داد. (او همچنین اشاره کرد که ممکن است حملات بیشتری نیز در پیش باشد.) این اقدامات با روح و متن یادداشت تفاهم نیز سازگار نیست، زیرا MOU با تعهد هر دو کشور به پرهیز از دشمنی‌ها آغاز می‌شود.

«من فکر می‌کنم این دیگر وجود ندارد» ترامپ در مورد آتش‌بس با ایران گفت و در حالی این سخنان را مطرح کرد که در کنفرانس ناتو در ترکیه حضور داشت. «من دیگر نمی‌خواهم با آنها سر و کار داشته باشم. … آنها مردم بیماری هستند. از سوی مردم بیماری رهبری می‌شوند و خشن و خون‌آشام هستند. اگر سلاح هسته‌ای داشتند، از آن استفاده می‌کردند. از نظر من، این دیگر وجود ندارد.»

چیزی که ادامه دارد، علیرغم یک آتش‌بس ناپایدار در سه هفته گذشته، درام برای صنعت نفت و اقتصاد جهانی است. در حالی که ایالات متحده حملات هوایی را آغاز کرد، یک حمله اقتصادی نیز علیه ایران انجام داد و مجوز‌های موقتی را که در چارچوب MOU به صادرات نفت ایران داده بود، لغو کرد.

این ممکن است در عمل تأثیر چندانی نداشته باشد، زیرا بیشتر خریداران همچنان نفت ایران را با فاصله می‌دیدند، و کسانی که همچنان از آن خرید می‌کنند (چین) بدون توجه به مجوز واشنگتن، این کار را ادامه خواهند داد. هرچند ایران از فروش نفت خود در بازار‌های غیرقانونی زیان می‌بیند، اما این زیان با افزایش قیمت‌های جهانی نفت جبران می‌شود. نفت برنت در روز سه‌شنبه به نزدیک ۸۰ دلار در بشکه رسید، در حالی که چند هفته پیش در آستانه ۶۰ دلار بود.

«تنگه هرمز قرار بود دستاورد واقعی ترامپ باشد، اما دیگر چنین نیست. اگر ایالات متحده تصمیم به بازگرداندن محاصره خود بگیرد، به آتش‌بسی برمی‌گردیم که از آوریل تا ژوئن دوباره اتفاق افتاد» گرانمایه گفت.

بازگشت درگیری‌ها به منطقه، پس از چند هفته آرامش نسبی، یک شوک سرد برای تولیدکنندگان نفت است که در حال سعی بر فروش نفت ذخیره‌شده در تانکر‌های محبوس شده و تصمیم‌گیری برای آغاز مجدد تولید در میدان‌های تعطیل‌شده هستند. ممکن است نفت‌خواران تابستان امسال را در خواب زمستانی سپری کنند.

اما فروپاشی آتش‌بس نشان دهنده سوءتفاهم گسترده‌تری میان واشنگتن و تهران درباره بزرگ‌ترین مسئله، که حتی از سرعت یافتن برنامه هسته‌ای فراتر رفته است: آینده تنگه هرمز چیست؟ بر اساس یادداشت تفاهم که ترامپ شخصاً امضا کرده بود، ایران مسئول سازماندهی کشتیرانی در تنگه در دوران مذاکرات دوجانبه است، و پس از آن، در ایجاد یک نظام جدید کشتیرانی که ممکن است شامل مالیات، عوارض یا هزینه‌هایی برای خروج کشتی‌ها از گودال خلیج فارس باشد، سهمی داشته باشد.

ایران بر این باور است که نمی‌تواند این اهرم قدرت را در گذرگاه حیاتی خود از دست دهد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در روز سه‌شنبه گفت که ایالات متحده با رعایت ندادن قوانین حرکتی تهران برای کشتیرانی، MOU را نقض کرده است.

«از دید ایران، هرمز اکنون به اندازه حق غنی‌سازی اورانیوم اهمیت دارد» گرانمایه گفت. «آن‌ها می‌دانند که سیاست آمریکا می‌تواند هر لحظه تغییر کند، اما جغرافیا هرگز.».

اما اگر جنگی که در فوریه شروع شد و در ژوئن متوقف شد، هنوز تمام نشده باشد، چه اتفاقی برای برنامه‌های دولت ترامپ برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران، حمایت از گروه‌های تروریستی، و اهرم جدید آن بر تنگه هرمز می‌افتد؟ پیت هگست، وزیر دفاع، و جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور، هر دو قول داده‌اند که جنگ ترامپ با ایران یک «جنگ ابدی» نخواهد بود، اگرچه شروع به چنین چیزی می‌کند.

«ترامپ مثل یک موش است که از روی چسب گذشته است» ریچارد نفیو، کارشناس تحریم‌ها در دانشگاه کلمبیا و یک مقام سابق دولتی آمریکایی گفت. «هیچ‌کس با جنگ برنده نمی‌شود، اما هر دو فکر می‌کنند برنده شده‌اند. این داستانی است که ما هنوز در فصل اول آن هستیم.»