زلزله بزرگ ونزوئلا؛ آزمونی برای تاب‌آوری ساختمان‌ها و هشداری برای مسکن دولتی

دو زمین‌لرزه پیاپی در فاصله زمانی کوتاه، مناطقی از جمله کاراکاس، لاگوایرا و میراندا را با خسارت‌های گسترده روبه‌رو کرد. تصاویر منتشرشده از مناطق حادثه‌دیده، از فروریختن ساختمان‌های مسکونی و تجاری، انسداد خیابان‌ها بر اثر آوار، اختلال در شبکه‌های برق، آب و حمل‌ونقل و عملیات گسترده نیرو‌های امدادی برای نجات محبوس‌شدگان حکایت دارد.

دولت ونزوئلا پس از این حادثه وضعیت اضطراری اعلام کرد و عملیات جست‌و‌جو همچنان در بسیاری از مناطق ادامه دارد. این زلزله از بزرگ‌ترین فجایع طبیعی سال‌های اخیر این کشور به شمار می‌رود.

چرا برخی ساختمان‌ها فرو ریختند؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که پس از این حادثه مطرح شد، علت تخریب گسترده برخی ساختمان‌ها بود. ماریا محمد رئیس انجمن مهندسان کالیفرنیا با بررسی تصاویر منتشرشده اعلام کرده است که بخش قابل توجهی از ساختمان‌های فروریخته از نوع سازه‌های بتنی غیرشکل‌پذیر بوده‌اند؛ ساختمان‌هایی که به دلیل استفاده ناکافی از میلگرد و ضعف در جزئیات سازه‌ای، در برابر نیرو‌های شدید زلزله مقاومت لازم را نداشته‌اند.

به گفته او، شکست ناگهانی ستون‌های بتنی در چنین سازه‌هایی احتمال تلفات انسانی را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد. این ارزیابی با یافته‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS) نیز همخوانی دارد؛ نهادی که این نوع ساختمان‌ها را از پرخطرترین سازه‌ها در زمان وقوع زمین‌لرزه معرفی کرده است.

از سوی دیگر، روزنامه لوموند در گزارشی به نقش بحران اقتصادی طولانی‌مدت ونزوئلا اشاره کرده و نوشته است که سال‌ها کاهش سرمایه‌گذاری در نوسازی زیرساخت‌ها و فرسودگی ساختمان‌ها، تاب‌آوری شهر‌های این کشور را در برابر زلزله کاهش داده است.

حتی ساختمان‌های جدید هم مصون نبودند

ابعاد این حادثه تنها به تخریب ساختمان‌های قدیمی محدود نشد. گزارش گاردین نشان می‌دهد تعدادی از ساختمان‌های نسبتاً جدید نیز در اثر دو زمین‌لرزه متوالی و پس‌لرزه‌های شدید دچار آسیب جدی شدند.

کارشناسان علت این موضوع را مجموعه‌ای از عوامل از جمله طراحی غیراستاندارد، ضعف در اجرای مقررات فنی، استفاده از مصالح نامرغوب و نظارت ناکافی بر فرآیند ساخت عنوان می‌کنند. این تجربه بار دیگر نشان داد که جدید بودن یک ساختمان، لزوماً به معنای ایمن بودن آن نیست و کیفیت طراحی و اجرای سازه، نقش تعیین‌کننده‌تری در میزان مقاومت آن دارد.

مسکن حمایتی زیر ذره‌بین

یکی دیگر از بخش‌های قابل توجه این بحران، آسیب گسترده به برخی پروژه‌های مسکن حمایتی بود. بر اساس گزارش ABC News، تعدادی از مجتمع‌های مسکونی دولتی پس از زلزله دچار ترک‌های عمیق و آسیب‌های سازه‌ای شدند و هزاران خانوار ناچار به تخلیه واحد‌های خود و اسکان در مراکز موقت شدند.

بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد بخشی از این خسارت‌ها به ضعف استاندارد‌های ساخت، کیفیت پایین مصالح و فرسودگی برخی پروژه‌های مسکن دولتی بازمی‌گردد. این اتفاق بار دیگر اهمیت نظارت مستمر بر پروژه‌های حمایتی را برجسته کرد؛ پروژه‌هایی که قرار است امنیت اقشار کم‌درآمد را تأمین کنند، اما در صورت ضعف فنی، خود به یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌های شهر تبدیل می‌شوند.

تجربه ونزوئلا یادآور این واقعیت است که خسارت‌های زلزله تنها به بزرگی زمین‌لرزه وابسته نیست، بلکه کیفیت ساخت‌وساز، اجرای دقیق مقررات مهندسی، نظارت مؤثر و سرمایه‌گذاری مستمر در نوسازی زیرساخت‌ها، مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند میان یک بحران قابل مدیریت و یک فاجعه انسانی تفاوت ایجاد کنند؛ درسی که برای تمام کشور‌های زلزله‌خیز، از جمله ایران، اهمیت ویژه‌ای دارد.