دردسرهای برگزاری امتحانات نهایی در شرایط جنگی | تصمیم لغو امتحانات، منطقی یا عجولانه؟!

روزنامه اینترنتی فرار: سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با تنش‌ها و آسیب‌های بسیاری همراه بود به نحوی که بسیاری از دانش‌آموزان شرایط مناسبی برای درس خواندن و پشت سر گذراندن امتحانات نداشتند. ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ و دو ماه بعد افتادن سایه جنگ بر سر کشور، مدارس را با تعطیلی‌های مکرر مواجه کرد به نحوی که دانش‌آموزان کشور از قطار آموزش با کیفت جا ماندند. به گفته متخصصان، آموزش آنلاین هم نتوانست جایگزین مناسبی برای آموزش حضوری باشد به‌ویژه آنکه سطح برخورداری و دسترسی دانش‌اموزان مناطق مختلف کشور به اینترنت هم در شرایط یکسانی قرار نداشت.

نهایت آنکه مجموع شرایط باعث شد که امتحانات به موقع برگزار نشود. در این بین برگزاری امتحانات نهایی که برای داوطلبان کنکور هم از اهمیتی خاص برخوردار بود به تعویق افتاد و حتی در دوران آتش‌بس هم برگزار نشد؛ رویکردی که شاید به دلیل آماده نبودن دانش‌آموزان مناطق درگیر جنگ در پیش گرفته شد.

حالا اما برگزاری دوباره امتحانات نهایی با شعله‌ور شدن دوباره آتش جنگ همزمان شده است. جنگی که بیش‌تر و هولناک‌تر از همه‌جا، استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و خوزستان را درگیر خود کرده است. بر این اساس در آخرین خبرها آموزش و ‍پرورش برخی از امتحانات نهایی را تنها در این ۴ استان لغو و به زمان دیگری موکول کرد. با این حال آموزش و پرورش در اطلاعیه‌ای، اطمینان خاطر داد که این تصمیم به نحوی اتخاذ شده که حقی از هیچ یک از داوطلبان در کنکور سراسری، تضییع نشود.

اگرچه این تصمیم با انتقادات بسیاری همراه شده اما «علیرضا کاظمی» وزیر آموزش و پرورش تاکید کرده است که این تصمیم بعد از ساعت‌ها بررسی در ستاد عالی آزمون‌ها بررسی و سپس در جلسات مشترک با وزیران علوم، بهداشت، رئیس سازمان سنجش و معاونان آموزشی وزارتخانه‌ها اتخاذ شده است.

او همچنین توضیح داده است که اگر امتحانات به موقع به پایان نرسد فرآیند آغاز سال تحصیلی با اختلال جدی مواجه می‌شود و در صورت تعویق کامل امتحانات، دانش‌آموزان ناچار بودند علاوه بر امتحانات داخلی برای فارغ‌التحصیلی، بار دیگر در امتحانات نهایی برای ثبت سوابق تحصیلی شرکت کنند که این موضوع هزینه زمانی و فشار مضاعفی را به دانش‌آموزان و خانواده‌ها تحمیل می‌کرد.

باتوجه به اهمیت برگزاری امتحانات نهایی و تاثیر مستقیم آن بر نتیجه کنکور سراسری و آینده دانش‌آموزان، روزنامه اینترنتی فراز با «محمد داوری»، کارشناس آموزش و سخنگوی سابق سازمان معلمان و «فروغ تیموریان»، جامعه‌شناس و کارشناس آموزش گفتگو کرده‌است.

سیاست قابل دفاع

«داوری» در گفتگو با «فراز» این تصمیم آموزش و پرورش را قابل دفاع و منطبق با مقتضیات فعلی در استان‌های مذکور می‌داند: «اتخاذ سیاستی منعطف، متنوع و متناسب با مناطق و شرایط مختلف، از نظر مدیریتی قابل دفاع است. حتی اتخاذ چنین رویکردی در سایر حوزه‌ها هم آثاری مثبت به د نبال دارد. کشور ما پهناور است و از تنوع اقلیمی و شرایط گوناگونی برخوردار است؛ بنابراین، مدیریت همه مناطق با یک نسخه‌ی واحد، حتی در شرایط جنگی هم اشتباه است. برای مثال، در دوران جنگ، بسیاری از استان‌ها می‌توانستند کلاس‌های درس را به‌صورت حضوری برگزار کنند، درحالی‌که آموزش در سراسر کشور غیرحضوری شده بود».

او معتقد است به کارگیری مدیریت متمرکز، موضوعی مورد نقد است به این معنا که مدیریت سنتی که از تمرکززدایی، تفویض اختیار و عملکرد متنوع و متناسب با شرایط پرهیز می‌کند، همیشه محل انتقاد بوده است: «این سیاست آموزش و پرورش در لغو برخی از امتحانات نهایی در ۴ استان درگیر جنگ هم به نظر می‌رسد می‌تواند بخشی از استرس‌ها و اضطرابهای دانش‌آموزان و خانواده‌های مناطق درگیر را کاهش دهد».

یک مشکل و چند راهکار

به گفته این معلم، با وجود این سیاست اما نگرانی اصلی خانواده‌ها و دانش‌آموزان این است که شرایط ناپایدار و نامتعادل، از یک سو طولانی نشود و از سوی دیگر، موجب تضییع حقوق آن‌ها نشود که پیشگیری از این مشکل نیازمند سازو کار ویژه‌ای است.

او راهکاری هم پیشنهاد می‌دهد: «آموزش و پرورش می‌تواند برای مناطقی که به‌شدت درگیر جنگ بوده‌اند یا با مشکل در دسترسی مناسب به اینترنت مواجه بوده‌اند یا نتوانسته‌اند کلاس‌های درس را به‌خوبی برگزار کنند، نسبتی از افزایش نمرات را در نظر بگیرند و این نسبت را با توجه به سختی شرایط لحاظ کنند. به بیان دیگر همانطور که در کنکور سهمیه‌ای برای مناطق محروم در نظر گرفته می‌شود با توجه به تاثیر معدل در کنکور می‌توان به میزانی به معدل دانش‌آموزان این مناطق اضافه کرد».

سخنگوی سابق سازمان معلمان راهکار دیگر را در نظر گرفتن فرصت بیشتر برای دانش‌آموزان این مناطق عنوان کرد، تا آن‌ها هم بتوانند امتحانات خود را بدون استرس و اضطراب پشت سر بگذارند.

او تاکید می‌کند که در شرایط ناپایدار که کلاس‌ها به صورت به‌صورت غیرحضوری برگزار می‌شوند بهتر است اختیار تصمیم‌گیری به استان‌ها، مناطق و حتی مدارس واگذار شود تا آن‌ها بتواند بر اساس اختیارات خود، تصمیم‌های مناسب و راهکارهای متناسب با شرایط اتخاذ کنند.

مدیریت سنتی مانعی در مسیر خلاقیت

داوری اضافه می‌کند: «مدرسه از ساختارهای لازم برای تصمیم‌گیری برخوردار است. شورای دبیران، شورای مدرسه، انجمن اولیا و مربیان و هیئت‌امنای مدارس باید قدرت، اختیار و اجازه تصمیم‌گیریهای متناسب با شرایط مدرسه را داشته باشند که با این وصف منطقه، شهر و استان هم از چنین ظرفیتی برخوردارند».

او بر این باور است که گوش به زنگ بودن استان‌ها برای انجام تصمیم‌های وزارتخانه در جهان امروز قابل قبول نیست و چنین رویکردی به معنای نادیده گرفتن ظرفیت‌های استانی، منطقه‌ای و مدرسه‌ای است. این ظرفیت‌ها می‌توانند راهکارهای واقع‌بینانه و متناسب با شرایط ارائه دهند. مدیر مدرسه می‌تواند این اختیار را داشته باشد که در مدرسه، نقش وزیر را ایفا کند.

این کارشناس حوزه آموزش تاکید می‌کند: «نظام و ساختار متمرکز و سنتی، مانع بروز خلاقیت‌ها شده است. که یکی از مصادیق آن در همین شرایط ناپایداری و بحران آشکار می‌شود. هرچند ما امیدواریم این رویکرد در شرایط فعلی اندکی مورد تجدیدنظر قرار گیرد».

تبعات یک تصمیم عجولانه

«تیموریان» اما از منتقدان تصمیم آموزش و پرورش در خصوص امتحانات نهایی ۴ استان درگیر جنگ است. او در گفتگو با «فراز»، این تصمیم را عجولانه و غیرکارشناسی توصیف می‌کند: «این تصمیم آموزش و پرورش بسیار عجولانه و غیرکارشناسی بوده است. معمولا در هیچ نقطه‌ای از جهان امتحانات نهایی، استان به استان تغییر نمی‌کند. اگر آموزش و پرورش تصمیم داشته باشد از یک روند مشخصی پیروی کند باید امتحانات نهایی را در همه استان‌ها دو یا سه روز عقب می‌انداخت».

این معلم توضیح می‌دهد: «امتحانات نهایی با امتحانات داخلی متفاوت هستند، وقتی این امتحانات با تاخیر مواجه می‌شوند در مراحل بعدی هم تاثیر می‌گذارند به این معنا که فرایند تصحیح اوراق، طرح سوالات، معدل و کنکور همچون حلقه‌های زنجیربه یکدیگر متصل هستند. دانش‌آموز هم باید ابتدا امتحان نهایی را بدهد و نمره مربوطه را اخذ کند و بعد وارد مرحله معدل و کنکور شود. بنابراین تصمیم‌های شتابزده قطعا تبعات منفی به دنبال خواهد داشت».

این کارشناس آموزش به تاخیر در برگزاری دو آزمون امتحان نهایی برای ۴ استان درگیر جنگ هم اشاره می‌کند: «برای این دو امتحان باید دوباره طرح سوال شود، بار دیگر مورد تصحیح الکترونیک قرار گیرند و به صورت کلی مراحلی که سایر استان‌ها طی کرده‌اند باید بار دیگر و با تاخیر دراین استان‌ها انجام شود. طی کردن دوباره این مراحل به شدت پرزحمت بوده و همکاران بسیاری را درگیر می‌کند و قطعا تبعات متفاوتی خواهد داشت».

او به این موضوع هم اشاره می‌کند که اگر چنین تصمیمی درخصوص امتحانات داخلی گرفته می‌شد و این امتحانات تنها در ۴ استان مذکور لغو می‌شدند مشکل خاصی به دنبال نداشت: «به نظرم با توجه به اینکه برگزاری امتحانات نهایی در کل کشور با تاخیر بسیار زیادی مواجه شده، چند روز تاخیر بیشتر در برگزاری امتحانات نهایی به صورت کلی، مشکلی در فرایند آموزش دانش‌آموزان ایجاد نمی‌کرد».

ضرورت تاخیر سراسری در امتحانات نهایی

تیموریان به شرایط خاص دانش‌آموزان در ۴ استان درگیر جنگ و لزوم نگاه ویژه آموزش و پرورش به این مناطق اشاره می‌کند: «به نظرم بزرگ‌ترین اشتباه آموزش و پرورش برگزار نکردن امتحانات نهایی در روزهای آتش‌بس است. در حال حاضر تنها جنوب کشور در شرایط جنگی نیست و همه دانش‌آموزان کشور با این پدیده دست به گریبان هستند و بابت این موضوع درگیری ذهنی دارند. در شب‌های گذشته به شهرهای یزد، سمنان و… هم حمله شده است. بنابراین این امکان وجود داشت که آموزش و پرورش همین امتحاناتی را که به تاخیر انداخته در همه استان‌ها عقب می‌انداخت و بعد دریک فرایند مشخص دوباره آن‌ها را برگزار می‌کرد».

این معلم از دل نگرانی‌ها و استرس دانش‌آموزان سراسر کشور به‌ویژه در پایه‌های یازدهم و دوازدهم همزمان با آغاز جنگ می‌گوید: «در این مدت تعادل فکری بچه‌ها به شدت به هم ریخته است با این حال اصلا انتظار این موضوع را نداشتند که امتحان نهایی در تعدادی از استان‌ها برگزار شود و در تعدادی دیگر نه. سوال بسیاری از دانش‌آموزان و حتی معلمان این است که اگر این وضعیت تا دو هفته دیگر ادامه داشت باید چه کرد؟»

او اضافه می‌کند: «توجه کنیم که در حال حاضر برخی از دانش‌آموزان اگرچه در این ۴ استان ساکن نیستند اما به شکل دیگری درگیر جنگ هستند. به عنوان مثال پدر یا برادر یا سایر اقوام‌شان در این مناطق کار می‌کنند و بچه‌ها به شدت نگران آن‌ها هستند. یک دانش‌آموز اهل آذربایجان به من پیام داد که برادرش در «بمپور» سرباز بوده و نمی‌دانم که حالا زخمی شده یا جانش را از دست داده است. بنابراین مردم جنوب کشور مجزا از سایر مناطق کشور نیستند و همه ما مانند زنجیر به یکدیگر وصل هستیم».

آموزش و پرورش چه تضمینی می‌دهد؟

این جامعه‌شناس درباره تاکید آموزش و پرورش بر اینکه اقدامات این نهاد به گونه‌ای رقم خواهد خورد که حقی از داوطلبان کنکور و دانش‌آموزان تضییع نشود، عنوان می‌کند: «سوال من از آموزش و پرورش این است که چه تضمینی برای این موضوع وجود دارد؟ قطعا سطح سوالات در امتحانی که در حال حاضر لغو شده با سطح سوالات در امتحانی که بعدا برگزار می‌شود نمی‌تواند یکسان باشد. ممکن است سوالاتی که برای بچه‌های این ۴ استان طرح می‌شود سخت‌تر از سطح سوالات برای استان‌هایی که به موقع امتحان داده‌اند، باشد و بر عکس این موضوع هم ممکن است رخ دهد. هرگز وزن دو سوال را نمی‌توان کاملا یک‌اندازه، در نظر گرفت».

تیموریان این را هم می‌گوید که در این مدت تعدادی از امتحانات برگزار شده، در حالی که دانش‌آموزان سوالات را بسیار سخت و پیچیده توصیف کرده‌اند؛ به نحوی که به سختی از عهده پاسخ دادن به آن برآمده‌اند: «یعنی سوالات طرح شده برای امتحانات امسال با سوالات طرح شده در سال گذشته تقریبا هم‌سطح بوده‌اند در حالیکه انتظار داشتیم با توجه به شرایطی که بچه‌ها پشت سر گذاشته‌اند و تعطیلی‌های مکرر مدارس به دلیل شرایط کشور سوالات امسال با اندکی راحت‌تر و قابل فهم‌تر طرح می‌شد بنابراین باز هم این سوال را تکرار می‌کنم که آموزش و پرورش چه آیتم‌هایی برای جلوگیری از تضییع حق دانش‌آموزان تعریف کرده است».

او تاکید می‌کند: «اگر وزیر آموزش و پرورش و سایر دست‌اندرکاران این نهاد به صورت فکر شده‌تر و عمل می‌کردند، دانش‌آموزان، معلمان و خانواده‌های آن‌ها تا این حد دچار نگرانی و سردرگمی نمی‌شدند».