کولر را سیاسی نکنید!

روزنامه اینترنتی فراز - آزاده مرادی: خطای رایج در فضای سیاست‌زده این است که حقیقت را نه با معیار علم و واقعیت، بلکه با هویت گوینده می‌سنجیم. اگر سخنی از کسی باشد که با آن همدل نیستیم، به‌سادگی آن را رد می‌کنیم؛ اما اگر همان سخن از زبان مخالفان آن‌ها بیان شود، بی‌درنگ می‌پذیریم. این همان مغالطه‌ای است که در ادبیات سیاسی با جمله مشهور «دشمنِ دشمنِ من، دوستِ من است» شناخته می‌شود؛ گزاره‌ای که در عرصه سیاست هم همیشه درست نیست و در حوزه علم اساسا اعتباری ندارد!

این روزها، هم‌زمان با تداوم تبعات جنگ، آسیب به زیرساخت‌ها، گرمای کم‌سابقه و افزایش مصرف برق، وزارت نیرو از مردم خواسته است روزانه تنها برای یک ساعت، کولر‌های اضافی  خود را خاموش کنند تا فشار بر شبکه کاهش یابد. اما برخی رسانه‌های فارسی‌زبان خارجی، از جمله «ایران اینترنشنال»، این درخواست را تبلیغاتی یا فاقد اثر واقعی معرفی کرده‌اند و در قالب گزارش، تحلیل یا دیدگاه مخاطب، این تصور را القا می‌کنند که کاهش مصرف شهروندان تأثیری بر وضعیت شبکه ندارد.

اما پیش از آنکه این موضوع به میدان داوری‌های سیاسی کشیده شود، باید یک پرسش ساده مطرح کرد: آیا اصل این ادعا از نظر علمی درست است یا نه؟ پاسخ مهندسی برق روشن است. شبکه برق بر پایه مجموع مصرف میلیون‌ها مشترک اداره می‌شود. کاهش هم‌زمان مصرف، حتی اگر سهم هر مشترک اندک باشد، در مقیاس ملی به کاهش بار شبکه، افت احتمال خاموشی، کاهش فشار بر تجهیزات و افزایش پایداری سیستم منجر می‌شود. این اصل، نه محصول تبلیغات دولتی است و نه ویژگی خاص ایران. تقریباً همه کشور‌ها در دوره‌های اوج مصرف یا بحران انرژی، از شهروندان می‌خواهند مصرف خود را در ساعات اوج کاهش دهند. از ایالات متحده و کانادا گرفته تا کشور‌های اروپایی و شرق آسیا، مدیریت مصرف یکی از نخستین ابزار‌های حفظ پایداری شبکه برق است.

در زمان اوج مصرف حتی کاهش چند درصدی بار شبکه می‌تواند از «عبور مصرف از ظرفیت تولید» جلوگیری کرده و احتمال خاموشی را به شکل محسوسی کاهش دهد. این واقعیت، به هیچ‌وجه به معنای نادیده گرفتن ضعف‌های مدیریتی نیست. کمبود سرمایه‌گذاری، فرسودگی شبکه، توسعه نامتوازن ظرفیت تولید، سیاست‌گذاری‌های نادرست و سوءمدیریت، موضوعاتی هستند که باید درباره آنها نقد جدی و مطالبه‌گری مستمر وجود داشته باشد. اما نقد مدیریت، با انکار قوانین فیزیک تفاوت دارد؛ هیچ میزان نارضایتی از عملکرد مسئولان، قانون بقای انرژی یا اصول بهره‌برداری از شبکه برق را تغییر نمی‌دهد.

تجربه همه‌گیری کرونا نشان داد که سیاسی شدن مسائل علمی، می‌تواند تصمیم گیری عمومی را مختل کند. امروز نیز بیم آن می‌رود که همان الگو درباره مسائل انرژی تکرار شود؛ جایی که معیار پذیرش یا رد یک گزاره، نه شواهد علمی، بلکه موضع سیاسی گوینده باشد. رسانه‌ها، به‌ویژه در شرایط بحران، مسئولیتی فراتر از رقابت سیاسی دارند. نقد سیاست‌گذاری، پرسشگری از مسئولان و مطالبه پاسخگویی، از مهم‌ترین وظایف رسانه است؛ اما این مسئولیت زمانی معنا پیدا می‌کند که مرز میان واقعیت‌های فنی و منازعات سیاسی حفظ شود. اگر اصول علمی نیز به موضوعی جناحی تبدیل شوند، نخستین قربانی، اعتماد عمومی خواهد بود.

جامعه‌ای که شهروندانش هر توصیه فنی را صرفاً بر اساس گوینده آن قضاوت کنند، دیر یا زود در برابر هر بحران دیگری نیز آسیب‌پذیر خواهد شد. علم، نه حکومتی است و نه اپوزیسیونی؛ نه موافق قدرت است و نه مخالف آن. علم، مجموعه‌ای از قواعد آزموده‌شده است که اعتبارش را از شواهد می‌گیرد، نه از گرایش سیاسی صاحبان تریبون. شاید مهم‌ترین نکته این روز‌ها همین باشد: مخالفت با یک دولت یا یک رسانه، نباید ما را به پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت طرف مقابل سوق دهد. حقیقت، نه در اردوگاه این سو قرار دارد و نه آن سو؛ حقیقت را باید با داده، عقل و دانش سنجید. در روزگاری که جنگ روایت‌ها گاه از خود واقعیت پیشی می‌گیرد، بیش از هر زمان دیگری باید حقیقت را با داده، عقل و شواهد سنجید، نه با نام گوینده. «دشمنِ دشمنِ من» شاید یک تاکتیک سیاسی باشد، اما هر گز معیار تشخیص حقیقت نیست...