توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان ریسک خطرناک اشاعه تسلیحات اتمی را بالا می‌برد

توافق جدید همکاری هسته‌ای ایالات متحده و عربستان سعودی که اکنون برای بررسی اجباری در اختیار کنگره قرار دارد، دست‌کم بر اساس گفته کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، «بالاترین استاندارد‌های ایمنی هسته‌ای و عدم اشاعه» را رعایت می‌کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در رسانه‌های اجتماعی نوشت که تحت این توافق «هیچ غنی‌سازی» در عربستان سعودی صورت نخواهد گرفت. اما هر کسی که توافق را بخواند شگفت‌زده خواهد شد اگر بداند این متن شامل یک مطالعه دو ساله در مورد امکان‌سنجی غنی‌سازی اورانیوم در پادشاهی است؛ فناوری‌ای که می‌تواند برای تولید سوخت راکتور‌ها یا بمب‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد. این توافق همچنین ریاض را ملزم به پذیرش پروتکل الحاقی نمی‌کند؛ مجموعه‌ای از بازرسی‌های بین‌المللی ارتقایافته که به شناسایی فعالیت‌های پنهانی هسته‌ای کمک می‌کند. اینها شرایط نگران‌کننده‌ای هستند، به‌ویژه با توجه به تهدید‌های گذشته مقامات سعودی مبنی بر دستیابی به تسلیحات هسته‌ای در صورتی که ایران به آن دست یابد.

تبلیغات دولت ترامپ برای فروش این توافق، در عوض آن را به عنوان یک فرصت چند میلیارد دلاری برای شرکت‌های هسته‌ای ایالات متحده به تصویر می‌کشد. مقامات همچنین مسیر رسیدن به غنی‌سازی را کم‌اهمیت جلوه داده و مدعی شده‌اند که اگر غنی‌سازی اصلاً اتفاق بیفتد، سال‌ها بعد و از طریق یک تأسیسات «جعبه سیاه» ساخته‌شده، تحت مالکیت و با مدیریت ایالات متحده در عربستان سعودی خواهد بود؛ و از آنجا که طبق گزارش‌ها عربستان موافقت کرده است منحصراً به تأمین‌کنندگان آمریکایی متکی باشد، سایر مسیر‌ها به این فناوری عملاً در طول مدت توافق ۳۰ ساله مسدود خواهد شد. با خواندن آنچه میان خطوط نوشته شده، استدلال دولت به این خلاصه می‌شود: کاستی‌های عدم اشاعه در این توافق اهمیتی ندارد، زیرا ایالات متحده برنامه را کنترل می‌کند و اجازه اشاعه به ریاض نخواهد داد.

توافق جدید همکاری هسته‌ای ایالات متحده و عربستان سعودی که اکنون برای بررسی اجباری در اختیار کنگره قرار دارد، دست‌کم بر اساس گفته کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، «بالاترین استاندارد‌های ایمنی هسته‌ای و عدم اشاعه» را رعایت می‌کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در رسانه‌های اجتماعی نوشت که تحت این توافق «هیچ غنی‌سازی» در عربستان سعودی صورت نخواهد گرفت. اما هر کسی که توافق را بخواند شگفت‌زده خواهد شد اگر بداند این متن شامل یک مطالعه دو ساله در مورد امکان‌سنجی غنی‌سازی اورانیوم در پادشاهی است؛ فناوری‌ای که می‌تواند برای تولید سوخت راکتور‌ها یا بمب‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد. این توافق همچنین ریاض را ملزم به پذیرش پروتکل الحاقی نمی‌کند؛ مجموعه‌ای از بازرسی‌های بین‌المللی ارتقایافته که به شناسایی فعالیت‌های پنهانی هسته‌ای کمک می‌کند. اینها شرایط نگران‌کننده‌ای هستند، به‌ویژه با توجه به تهدید‌های گذشته مقامات سعودی مبنی بر دستیابی به تسلیحات هسته‌ای در صورتی که ایران به آن دست یابد.

تبلیغات دولت ترامپ برای فروش این توافق، در عوض آن را به عنوان یک فرصت چند میلیارد دلاری برای شرکت‌های هسته‌ای ایالات متحده به تصویر می‌کشد. مقامات همچنین مسیر رسیدن به غنی‌سازی را کم‌اهمیت جلوه داده و مدعی شده‌اند که اگر غنی‌سازی اصلاً اتفاق بیفتد، سال‌ها بعد و از طریق یک تأسیسات «جعبه سیاه» ساخته‌شده، تحت مالکیت و با مدیریت ایالات متحده در عربستان سعودی خواهد بود؛ و از آنجا که طبق گزارش‌ها عربستان موافقت کرده است منحصراً به تأمین‌کنندگان آمریکایی متکی باشد، سایر مسیر‌ها به این فناوری عملاً در طول مدت توافق ۳۰ ساله مسدود خواهد شد. با خواندن آنچه میان خطوط نوشته شده، استدلال دولت به این خلاصه می‌شود: کاستی‌های عدم اشاعه در این توافق اهمیتی ندارد، زیرا ایالات متحده برنامه را کنترل می‌کند و اجازه اشاعه به ریاض نخواهد داد.

این منطق هم‌زمان با بررسی توافق در کنگره ارزش موشکافی دارد، به‌ویژه به این دلیل که ادعا‌های دولت درباره انحصار و جعبه سیاه در متن توافق نیامده و ممکن است در نامه‌های جانبی محرمانه ضمیمه‌شده به توافق جای گرفته باشد.

سه شرط باید برقرار باشد تا شرط‌بندی دولت به نتیجه برسد. نخست، این توافق که در اصطلاح به عنوان توافق «۱۲۳» شناخته می‌شود، باید واقعاً یک شراکت انحصاری باشد که در آن ایالات متحده تصمیم می‌گیرد چه کسی می‌تواند مشارکت کند. مقامات آمریکایی گفته‌اند این توافق واشنگتن را به «شریک منتخب» ریاض تبدیل می‌کند. متن توافق شامل بیانی از «قصد» ریاض برای همکاری با ایالات متحده است و پادشاهی را متعهد می‌کند فناوری هسته‌ای را از شرکای واجد شرایط آمریکایی خریداری کند. اما این توصیفات تا مشخص کردن این موضوع که ایالات متحده و برگزیدگانش تنها شرکایی هستند که ریاض می‌تواند انتخاب کند، فاصله دارد. اگر در متن جای مانوری وجود داشته باشد، در صورتی که واشنگتن از ارائه غنی‌سازی خودداری کند، عربستان سعودی می‌تواند غنی‌سازی را به تنهایی یا با کمک طرف سوم دنبال نماید.

دوم، ایالات متحده باید بتواند تعهدات طرف خود در توافق را به انجام برساند. این به معنای ساخت راکتور‌های مقیاس‌بزرگ در عربستان سعودی در چارچوب یک جدول زمانی و بودجه معقول است؛ امری که با توجه به تجربه محدود صنعت آمریکا دستاورد کوچکی نیست. محتمل‌ترین گزینه، مدل AP۱۰۰۰ شرکت وستینگهاوس است. اینکه آیا این شرکت می‌تواند از تجربه ساخت‌وساز خود در چین و ایالات متحده — جایی که راکتور‌ها با تأخیر و میلیارد‌ها دلار فراتر از بودجه تحویل داده شدند و شرکت را به ورشکستگی کشاندند — برای بهبود عملکرد استفاده کند، همچنان نامشخص است. صرف‌نظر از این موضوع، هماهنگ‌سازی ساخت در عربستان سعودی با سایر پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده AP۱۰۰۰ در ایالات متحده و خارج از کشور نیازمند مدیریت دقیق پروژه و زنجیره تأمین است تا اطمینان حاصل شود وستینگهاوس لقمه‌ای بزرگتر از دهان خود برنمی‌دارد. یک پروژه با تأخیر و فراتر از بودجه در عربستان سعودی، تلاش‌های واشنگتن برای تثبیت موقعیت خود به عنوان بازیگری جدی در بازار جهانی راکتور — یکی از نکات اصلی فروش این توافق — را تضعیف خواهد کرد و به ریاض اهرمی می‌دهد تا برای اختیارات بیشتر در غنی‌سازی فشار بیاورد، در حالی که تهدید می‌کند تجارت خود را به جای دیگری منتقل خواهد کرد.

سوم، و مهم‌تر از همه، ایالات متحده باید عدم اشاعه را در روابط خود با عربستان سعودی و به‌طور کلی‌تر در سیاست‌های خود در اولویت قرار دهد. همان متنی که به واشنگتن قدرت می‌دهد تا به غنی‌سازی در عربستان سعودی پاسخ منفی بدهد، این قدرت را نیز به آن می‌دهد که پاسخ مثبت بدهد؛ و در حالی که یک تأسیسات «جعبه سیاه» آمریکایی بهتر از دستیابی مستقیم ریاض به این فناوری است، این رویکرد نیز خطرات خاص خود را دارد: اگر پادشاهی مخفیانه این فناوری را برباید یا تأسیسات را توقیف کند چه می‌شود؟

دیپلماسی معامله‌گرایانه ترامپ و تمایل غریزی او برای نشان دادن توافق‌ها، از جمله این توافق، به عنوان شغل و پول برای ایالات متحده می‌تواند او را به سمت به حاشیه راندن بیشتر مسئله عدم اشاعه سوق دهد. او پیش از این تمایل خود را برای صدور احتمالی مجوز غنی‌سازی اورانیوم به کره جنوبی به عنوان بخشی از پروژه زیردریایی با سوخت هسته‌ای، ظاهراً در ازای سرمایه‌گذاری‌های آن کشور در کشتی‌سازی ایالات متحده، نشان داده است. تصور سناریویی مشابه با عربستان سعودی هنگامی که مطالعه امکان‌سنجی غنی‌سازی در دو سال آینده به پایان برسد، آسان است.

این نگرانی‌ها فراتر از ترامپ است. اجماع چندین‌دهه‌ای در ایالات متحده علیه «اشاعه دوستانه» تحت فشار قرار دارد و برخی استدلال می‌کنند متحدان مجهز به تسلیحات هسته‌ای برای بازدارندگی روسیه، چین و کره شمالی امری اجتناب‌ناپذیر یا حتی سودمند هستند. هنجار‌های جهانی عدم اشاعه نیز فرسایش یافته است و قدرت‌های بزرگ به‌طور فزاینده‌ای به نام رقابت ژئوپلیتیکی، استثنا‌هایی را در قواعد برای متحدان قائل می‌شوند. این خطوط روندی نگران‌کننده هستند. ایالات متحده ممکن است مایل نباشد خط قرمز عدم غنی‌سازی را در قبال عربستان سعودی یا سایر شرکای هسته‌ای که خواستار شرایط مشابه هستند حفظ کند، و روسیه و چین نیز ممکن است توافق‌های مشابهی را به متحدان خود پیشنهاد دهند.

واشنگتن باید هم‌زمان محرک‌های تمایل بالقوه ریاض به تسلیحات هسته‌ای را برطرف سازد. این به معنای مهار تهدید هسته‌ای ایران است که ولیعهد عربستان گفته می‌تواند محرک تلاش برای تسلیحاتی‌شدن باشد، و همچنین حفظ تعهدات امنیتی کافی در قبال ریاض.

به این دلایل، کنگره باید در مورد شرایط توافق و تعهدات آن در قبال عدم اشاعه، از دولت ترامپ شفاف‌سازی بخواهد. کنگره همچنین باید در صورتی که توافق از بررسی‌های آن جان سالم به در ببرد، وضع قوانین اضافی برای ایجاد حفاظ‌های امنیتی پیرامون اجرای توافق را در نظر بگیرد. چنین قوانینی می‌تواند به عنوان مثال، ارزیابی اطلاعاتی سالانه از نیات و قابلیت‌های هسته‌ای عربستان سعودی، اطلاع‌رسانی سریع به کنگره درباره هرگونه فعالیتی که از تعهدات ریاض انحراف دارد، و ممنوعیت ساخت تأسیسات غنی‌سازی ایالات متحده را الزامی کند مگر اینکه ریاض محدودیت‌ها و اقدامات شفاف‌سازی بیشتری از جمله در کمترین سطح، پروتکل الحاقی را بپذیرد. این اقدامات تضمین نمی‌کند که عربستان سعودی دست به پروژه تسلیحاتی نخواهد زد، اما شانس آن را کاهش می‌دهد و اطمینان حاصل می‌کند که توافق تحت موشکافی دقیق قرار می‌گیرد.