کشور‌های خلیج فارس در گرداب مصون‌سازی و خسارت

هم‌زمان با طولانی شدن جنگ ایران، اعضای شورای همکاری خلیج فارس — بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی — با یک پارادوکس حاد روبه‌رو هستند. آنها برای حفاظت در برابر ایران همچنان به ایالات متحده وابسته‌اند. اما کارآمدی این چتر حفاظتی محدودیت‌های خود را نشان داده و به‌طور هم‌زمان خطر حملات ایران را افزایش داده است.

در پاسخ به این وضعیت، کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس چندین راهبرد هم‌پوشان را در پیش گرفته‌اند. آنها به همکاری با ایالات متحده، به‌ویژه برای دفاع نظامی در برابر حملات ایران ادامه می‌دهند. اما هم‌زمان، در حال تنوع‌بخشی به روابط امنیتی منطقه‌ای خود، پیگیری دیپلماسی و در صورت لزوم، تعامل مستقیم با تهران هستند. اقدام اخیر شاید دوگانه به نظر برسد، اما برای کشور‌های خلیج فارس یک سازوکار حیاتی برای بقا به شمار می‌رود. افزون بر این، یک جنگ طولانی با هزینه‌های رو به افزایش ممکن است کشور‌های خلیج فارس را حتی به سوی سازش بیشتر با تهران سوق دهد.

هم‌زمان با طولانی شدن جنگ ایران، اعضای شورای همکاری خلیج فارس — بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی — با یک پارادوکس حاد روبه‌رو هستند. آنها برای حفاظت در برابر ایران همچنان به ایالات متحده وابسته‌اند. اما کارآمدی این چتر حفاظتی محدودیت‌های خود را نشان داده و به‌طور هم‌زمان خطر حملات ایران را افزایش داده است.

در پاسخ به این وضعیت، کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس چندین راهبرد هم‌پوشان را در پیش گرفته‌اند. آنها به همکاری با ایالات متحده، به‌ویژه برای دفاع نظامی در برابر حملات ایران ادامه می‌دهند. اما هم‌زمان، در حال تنوع‌بخشی به روابط امنیتی منطقه‌ای خود، پیگیری دیپلماسی و در صورت لزوم، تعامل مستقیم با تهران هستند. اقدام اخیر شاید دوگانه به نظر برسد، اما برای کشور‌های خلیج فارس یک سازوکار حیاتی برای بقا به شمار می‌رود. افزون بر این، یک جنگ طولانی با هزینه‌های رو به افزایش ممکن است کشور‌های خلیج فارس را حتی به سوی سازش بیشتر با تهران سوق دهد.

با توجه به هزینه‌های فزاینده اقتصادی، مادی و انسانی جنگ، جای تعجب نیست که ناامیدی اعضای شورای همکاری خلیج فارس از واشنگتن آشکار شده است. در اواسط ماه اوت، واشنگتن پست به نقل از یک مقام حوزه خلیج فارس نوشت: «ترامپ این جنگ را آغاز کرد... و ما داریم بهایش را می‌پردازیم.» کشور‌های خلیج فارس در حالی که پهپاد‌ها و موشک‌ها در حال پرواز هستند چاره چندانی جز پایبندی به حامی اصلی خود ندارند، اما با طولانی شدن درگیری، رویکرد ظریف‌تر و کمتر متکی به آمریکایی را در پیش گرفته‌اند.

بزرگ‌ترین و بانفوذترین عضو شورای همکاری خلیج فارس، یعنی عربستان سعودی، شاید روشن‌ترین نمونه را از چگونگی تلاش کشور‌های حوزه خلیج فارس برای تنوع‌بخشی به راهبرد امنیتی خود به نمایش می‌گذارد. پیش از جنگ، عربستان سعودی به دنبال یک پیمان دفاعی دوجانبه رسمی به سبک ناتو با ایالات متحده بود؛ پیمانی که واشنگتن را با قاطعیت بیشتری ملزم کند در صورت حمله به یاری ریاض بشتابد. علاوه بر این، ریاض به دنبال تسلیحات پیشرفته، اشتراک اطلاعاتی و ترتیبات پایگاهی برای بازدارندگی در برابر تهدید ایران بود. در نهایت، تحت «توافق‌نامه دفاع راهبردی» در نوامبر ۲۰۲۵، عربستان سعودی به توافقی با الزام کمتر دست یافت، اما مجوز خرید جنگنده‌های پیشرفته F-۳۵ را تضمین کرد. این مصالحه‌ای بود که اگرچه کمتر از خواسته‌های ریاض بود، اما دست‌کم نشان‌دهنده روابط سطح بالای این پادشاهی با واشنگتن به شمار می‌رفت.

با آغاز جنگ، عربستان سعودی خود را در کنار متحدی دید که از مشورت‌ها پرهیز می‌کرد، در اهداف و استراتژی جنگ دچار تردید بود، قادر به حفاظت کامل از منطقه در برابر حملات متقابل ایران نبود و سپس درخواست‌های عربستان برای حملات هوایی مستقیم آمریکا را پس از شعله‌ور شدن دوباره درگیری‌ها با انصارالله در یمن رد کرد. با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که ریاض همکاری نظامی عمدتاً دفاعی با واشنگتن برقرار ساخت، به اشتراک اطلاعات پرداخت و حتی در اواخر ژوئیه، در یک حمله مشترک علیه شبه‌نظامیان شیعه تحت حمایت ایران در عراق مشارکت کرد.

اما عربستان سعودی اقدامات بیشتری نیز انجام داد و تا ماه مه به پاکستان اجازه داد ۸٬۰۰۰ نیرو، یک اسکادران جنگنده و تجهیزات نظامی اضافی در این پادشاهی مستقر کند. هم‌زمان با تشدید حملات انصارالله در دریای سرخ، ریاض در ماه ژوئیه در تلاشی برای محافظت از این آبراه راهبردی، تشکیل «ائتلاف دفاع دریایی چندملیتی» متشکل از ۱۳ شریک منطقه‌ای را اعلام کرد. در نهایت، عربستان ائتلاف دوجانبه خود با پاکستان را گسترش داد تا ترکیه را نیز شامل شود و در ماه اوت «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را با یک بند صریح امنیت جمعی و دبیرخانه دائمی در ریاض امضا کرد.

عربستان سعودی همچنین بار‌ها کوشید تا هنگامی که اقدامات ایالات متحده خطر وارد آمدن آسیب‌های جانبی بیشتر به منطقه را به دنبال داشت، واشنگتن را مهار کند. در اوایل ماه مه، هنگامی که دولت ترامپ تلاش کرد تا از طریق اعزام کاروان‌های دریایی به خلیج فارس ذیل «عملیات پروژه آزادی» تنگه هرمز را با زور باز کند، عربستان سعودی به دلیل ترس از تشدید تنش، اجازه استفاده از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را به ایالات متحده نداد؛ تصمیمی که طبق گزارش‌ها موجب شد دولت آمریکا این عملیات را لغو کند.

چند هفته بعد، پس از آنکه شاهزاده محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، همراه با رهبران قطر و امارات از ترامپ خواستند دست نگه دارد و استدلال کردند که کشور‌های خلیج فارس بهای دور دیگری از حملات را خواهند پرداخت، ترامپ بار دیگر عقب نشست. سرانجام، در اوایل ماه اوت، زمانی که ترامپ ایران را به سطوحی از «ترور نظامی، قدرت و نیرویی که از زمان جنگ جهانی دوم دیده نشده» تهدید کرد، ولیعهد عربستان همراه با سایر رهبران شورای همکاری بار دیگر از واشنگتن خواستند تنش‌زدایی کند. در پی آن، ترامپ با اعلام اینکه درخواست‌های عربستان سعودی، قطر و امارات بر تصمیم او تأثیر گذاشته است، حمله برنامه‌ریزی‌شده را لغو کرد.

اما در حالی که عربستان سعودی از نفوذ لازم برای تشکیل یک ائتلاف امنیتی منطقه‌ای و تماس با کاخ سفید در مواقع بحرانی برخوردار است، کشور‌های کوچک‌تر شورای همکاری مانند عمان اهرم‌های کمتری در اختیار دارند. عمان با جمعیتی معادل ۵٫۴ میلیون نفر در مقایسه با جمعیت ۸۸ میلیونی ایران و نابرابری مشابه در توانمندی‌های نظامی، مدت‌هاست به سیاست همزیستی عمل‌گرایانه با ایران تکیه کرده است.

مسقط از آغاز درگیری با مهارت کارت‌های خود را بازی کرده و با تکیه بر ابهام راهبردی، به عنوان میانجی میان تهران، شورای همکاری خلیج فارس و واشنگتن عمل کرده است. با این حال، به‌رغم تلاش‌های دیپلماتیک مسقط، ایران احتمالاً خاک عمان را هدف قرار داده و در اطراف و احتمالاً داخل آب‌های سرزمینی آن مین‌های دریایی کاشته است، حتی در شرایطی که بر سر ترتیبات مدیریت تنگه هرمز در حال مذاکره با مسقط است. هم‌زمان، دیپلماسی عمان گهگاه خشم واشنگتن را برانگیخته است: ترامپ دست‌کم در دو نوبت عمان را به اقدام نظامی تهدید کرد و اخیراً در ماه اوت هشدار داد در صورتی که دیپلماسی این کشور «مانع» اهداف ایالات متحده شود، واشنگتن عمان را بمباران خواهد کرد.

امارات متحده عربی به نوبه خود موضع تندتری در قبال ایران اتخاذ کرده، اما ابوظبی نیز برای حفاظت از منافع خود وارد مذاکرات پشت‌پرده با تهران شده است. این موضوع با توجه به روابط تاریخی امارات با ایران نباید شگفت‌آور باشد. امارات — به‌ویژه دبی — مدت‌ها میزبان جامعه بزرگی از مهاجران ایرانی با پیوند‌های تجاری قوی با این کشور بوده است. در نتیجه، پیش از تصمیم ماه اوت ابوظبی مبنی بر قطع روابط تجاری، بیش از ۳۰ درصد از واردات ایران از امارات یا از طریق آن انجام می‌شد. با وجود این، امارات نتوانست از درگیری گسترده‌تر منطقه‌ای بگریزد. تلاش‌های ایران برای بهره‌برداری از خلأ‌های ناشی از جنگ‌ها در عراق، سوریه و یمن، به رسمیت شناختن اسرائیل توسط امارات بر اساس توافقات ابراهیم در سال ۲۰۲۰ و تهدید فزاینده ناشی از نیرو‌های نیابتی تحت حمایت ایران علیه زیرساخت‌های خلیج فارس — که به‌ویژه در ژانویه ۲۰۲۲ زمانی که انصارالله رشته‌حملات پهپادی و موشکی علیه ابوظبی انجام داد ملموس شد — همگی به وخامت روابط میان دو کشور کمک کردند.

در آغاز جنگ، امارات در مقایسه با هر عضو دیگر شورای همکاری خلیج فارس، حجم بیشتری از حملات ایران به زیرساخت‌های خود را متحمل شد. بر اساس گزارش‌ها، این کشور در روز‌های نخست درگیری یک کارزار هوایی محرمانه و هماهنگ با ایالات متحده و اسرائیل را آغاز کرد که شامل حمله اوایل آوریل به پالایشگاه نفت جزیره لاوان ایران بود؛ اقدامی که نزدیک به انتهای چرخه تشدیدشونده حملات تلافی‌جویانه علیه زیرساخت‌های حیاتی رخ داد. در اواخر آوریل، گزارش‌هایی پدیدار شد مبنی بر اینکه امارات به‌طور محرمانه با اسرائیل هماهنگ کرده تا یک آتشبار پدافند هوایی گنبد آهنین اسرائیل را با هدایت پرسنل فعال نیرو‌های دفاعی اسرائیل در خاک امارات مستقر کند. در اوایل ماه مه، ایران به منطقه صنعت نفت فجیره امارات — دارای بزرگ‌ترین ظرفیت تجاری ذخیره‌سازی فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده در خاورمیانه — حمله کرد. اواخر همان ماه، پهپادی که از خاک عراق پرتاب شده بود به یک ژنراتور برق مجاور نیروگاه هسته‌ای براکه امارات اصابت کرد.

در حالی که در ظاهر تمام این تحولات موجب ارتقای شهرت امارات به عنوان «اسپارتای کوچک» منطقه می‌شد، در پشت صحنه گزارش شد که ابوظبی در حال پیگیری توافقی پنهانی با تهران بوده است. در ماه ژوئن، رویترز گزارش داد امارات موافقت کرده است تا سقف ۲۰ میلیارد دلار در ازای توقف اقدامات خصمانه علیه زیرساخت‌های اماراتی در اختیار ایران قرار دهد.

اگرچه ابوظبی این توافق را به کلی تکذیب کرد، اما به نظر می‌رسد این تفاهم آتش‌بسی موقت و گزینشی به بار آورده باشد. در آن ماه، حملات کلی در منطقه پس از امضای آن یادداشت تفاهم نافرجام کاهش یافت. گویاتر آنکه، زمانی که یادداشت تفاهم از هم پاشید و حملات متقابل در ماه ژوئیه از سر گرفته شد — که به نزدیک دو هفته حملات مداوم ایالات متحده علیه ایران انجامید — ایران به عنوان بخشی از واکنش تلافی‌جویانه همیشگی خود از حمله به خاک امارات خودداری کرد. این الگو تا اواسط اوت ادامه داشت، تا اینکه تهران دو نفتکش مرتبط با شرکت ملی نفت ابوظبی را هدف قرار داد و یک موشک بالستیک به آب‌های سرزمینی امارات شلیک کرد؛ اقدامی که ابوظبی را بر آن داشت تا مبادلات تجاری و مالی با تهران را به حالت تعلیق درآورد.

قطر، کشوری کوچک و ثروتمند که میزبان پایگاه هوایی العدید — بزرگ‌ترین پایگاه هوایی ایالات متحده در منطقه — است، به همین ترتیب ایجاد تعادل در روابط خود با ایران را ضروری دانست. هنگامی که ایالات متحده و اسرائیل جنگ را آغاز کردند، قطر درگیر مذاکرات آمریکا و ایران بود و از همان ابتدا با تشدید تنش منطقه‌ای مخالفت کرد. با آغاز جنگ، دوحه مدعی شد که طرف درگیری نیست، به ایالات متحده اجازه نداد از حریم هوایی قطر برای عملیات تهاجمی استفاده کند، کانال‌های دیپلماتیک با تهران را حفظ کرد و سپس نقشی کلیدی را در میانجیگری میان آمریکا و ایران از سر گرفت.

ترجیح قطر برای دیپلماسی با تهران تا حدی ناشی از این واقعیت است که این دو کشور در مخزن گازی گنبد شمالی/پارس جنوبی، بزرگ‌ترین میدان گاز طبیعی جهان، سهیم هستند. به گزارش واشنگتن پست، قطر در آغاز جنگ برای محافظت از مجتمع گازی رأس لفان — مرکز پردازش و صادرات ساحلی مجاور مجتمع گنبد شمالی — به ایران پیشنهاد داده بود که این تأسیسات را در ازای موافقت ایران با عدم حمله به آن تعطیل کند. دوحه ارائه چنین پیشنهادی را تکذیب کرد و متعاقباً ایران در ماه مارس در واکنش تلافی‌جویانه به حمله اسرائیل به تأسیسات فراساحلی پارس جنوبی ایران، رأس لفان را با یک موشک بالستیک هدف قرار داد. این حملات تقریباً ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات گاز طبیعی مایع قطر را از کار انداخت و به برآورد تقریبی ۲۰ میلیارد دلار ضرر در درآمد‌های سالانه منجر شد.

همانند سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس، کویت نیز در آغاز درگیری اعلام بی‌طرفی کرد، اما در مقاطعی هر دو اقدام را ضروری یافت: مهار واشنگتن و پاسخ به فشار‌های ایران. کویت نیز همانند عربستان سعودی هنگامی که ایالات متحده عملیات پروژه آزادی را در ماه مه به راه انداخت، استفاده آمریکا از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را به‌طور موقت محدود کرد و چند روز پس از تعلیق این عملیات، محدودیت‌ها را لغو کرد. هم‌زمان با شدت گرفتن حملات ایران علیه کویت در ماه ژوئیه، گزارش شد که کویت و بحرین حمله‌ای پنهانی علیه تأسیسات ذخیره‌سازی پهپاد و موشک ایران انجام داده‌اند، هرچند کویت مشارکت در این عملیات را تکذیب کرد. اما در حالی که سرخوردگی از جنگ در کویت افزایش یافته است، این کشور همچنان نسبت به بسیاری از همسایگانش به واشنگتن نزدیک‌تر است. این موضوع تا حد زیادی میراث نخستین جنگ خلیج فارس است؛ زمانی که ایالات متحده حاکمیت کویت را احیا کرد و حضور نظامی آمریکا در این کشور آغاز شد.

کویت به عنوان تنها عضو شورای همکاری خلیج فارس که ممکن است در معرض تهدید زمینی از جانب ایران قرار گیرد، انگیزه بیشتری دارد تا کاملاً ذیل چتر امنیتی ایالات متحده باقی بماند. در ماه مه، نیرو‌های کویتی چهار فرد مسلح را در خاک خود دستگیر کردند که مقامات کویتی بعداً آنها را نیرو‌های عملیاتی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی نمودند. در ماه ژوئیه، یک قانون‌گذار ایرانی علناً احتمال حملات زمینی به کویت را در صورت آغاز جنگ زمینی آمریکا علیه ایران مطرح کرد. در تمام این مدت، کویت به حفظ ادعای علنی بی‌طرفی خود ادامه داده و اجازه دادن به هرگونه حمله آمریکا از خاک خود یا مشارکت در حملات مستقیم به ایران را تکذیب کرده است.

اگرچه پاسخ‌های راهبردی انفرادی کشور‌های حوزه خلیج فارس به جنگ متفاوت بوده است، اما همگی بر پایه همان عناصر بنیادین یکسان استوارند: تداوم اتکا به حمایت ایالات متحده؛ تنوع‌بخشی به روابط امنیتی منطقه‌ای و ترتیبات دفاعی؛ و در نهایت، تلاش برای شکل‌دهی به رفتار ایران از طریق تعاملات پشت‌پرده، توافقات پایاپای گزارش‌شده، و تلاش‌های مقطعی برای مهار ایالات متحده یا فاصله‌گرفتن از عملیات‌های این کشور.

با این حال، همه این راهبرد‌ها محدودیت‌های خود را آشکار کرده‌اند. همان‌طور که تجارب قطر و امارات در مذاکرات پشت‌پرده نشان داده است، مصالحه گزینشی هیچ تضمینی برای در امان ماندن از فشار یا حمله ایران ارائه نمی‌دهد. تداوم اتکا به واشنگتن نیز حفاظت کاملی ایجاد نکرده است. با کشیده شدن درگیری از هفته‌ها به ماه‌ها، بالا رفتن خطر خسارات جانبی بیشتر در منطقه و تحت فشار قرار گرفتن ذخایر مهمات حیاتی ایالات متحده، واشنگتن به‌طور فزاینده‌ای از فشار نظامی به فشار اقتصادی تغییر جهت داده و متحدان خود در خلیج فارس را در درگیری فرسایشی و بدون پایانی مشخص گرفتار کرده است.

کلیه بیانیه‌های واقعیت، نظرات یا تحلیل‌های بیان‌شده متعلق به نویسنده است و مواضع یا دیدگاه‌های رسمی دولت ایالات متحده را منعکس نمی‌کند. هیچ‌چیز نباید به عنوان تأیید یا دلالت بر صحه‌گذاری دولت ایالات متحده بر اطلاعات یا تأیید دیدگاه‌های نویسنده تفسیر شود.