حیات وحش و محیط زیست در خطر | نماینده شیراز مجوز آزادراه از قلات و تنگ‌سرخ را می‌خواهد به هر قیمتی!
به گزارش روزنامه اینترنتی فرازاظهارات جعفر قادری، نماینده شیراز و زرقان در مجلس، درباره خالی بودن منطقه حفاظت‌شده قلات و تنگ‌سرخ از موجودات زنده، بار دیگر مناقشه بر سر عبور آزادراه شیراز ـ بوشهر از این محدوده را به کانون توجه کشانده است. اظهاراتی که در برابر تأکید کارشناسان و مسئولان محیط زیست بر وجود گونه‌های جانوری در این زیستگاه قرار می‌گیرد و این پرسش را مطرح می‌کند که مبنای کارشناسی چنین ادعایی چیست؟
جعفر قادری در اظهاراتی درباره مناقشه عبورآزادراه از محدوده قلات و تنگ‌سرخ مدعی شده است که در این منطقه هیچ موجود زنده‌ای وجود ندارد. او با طرح این دیدگاه، به‌جای تغییر مسیر آزادراه، موضوع جابه‌جایی محدوده حفاظت‌شده را مطرح کرده است. پیشنهادی که عملاً می‌تواند راه را برای اجرای پروژه عمرانی در محدوده مورد مناقشه هموار کند.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که منطقه قلات و تنگ‌سرخ به‌عنوان محدوده‌ای دارای ارزش زیستگاهی شناخته می‌شود و گزارش‌های محیط زیستی از حضور گونه‌های مختلف جانوری در آن حکایت دارند.
معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش، از زیستگاه بودن این منطقه برای گونه‌هایی مانند پلنگ، کفتار و کاراکال خبر داده است. همچنین لیلا جولایی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش استان فارس، حضور گونه‌هایی از جمله گربه جنگلی، کفتار و روباه را در این محدوده تأیید کرده است.
به این ترتیب، ادعای خالی بودن منطقه از موجودات زنده، با اظهارات مسئولان تخصصی حوزه حیات‌وحش در تعارض قرار می‌گیرد. البته برای داوری قطعی درباره وضعیت زیستی منطقه، انتشار مستندات پایش میدانی، گزارش‌های دوربین‌های تله‌ای، مطالعات تنوع زیستی و ارزیابی‌های رسمی محیط‌زیست ضروری است؛ اما در چنین شرایطی، نمی‌توان صرفاً با یک اظهار نظر، ارزش زیستگاهی یک محدوده حفاظت‌شده را زیر سؤال برد.
مسئله اصلی این است که آیا می‌توان برای تسهیل اجرای یک پروژه عمرانی، محدوده حفاظت‌شده را جابه‌جا کرد؟ اساساً تغییر مرز یک منطقه حفاظت‌شده باید بر پایه چه مطالعاتی انجام شود و چه نهادی مسئول تأیید چنین تصمیمی است؟
در این میان، اختلاف بر سر آزادراه شیراز ـ بوشهر تنها یک اختلاف بر سر مسیر جاده نیست. بلکه تقابل میان ملاحظات توسعه زیرساختی و الزامات حفاظت از محیط‌زیست را به نمایش می‌گذارد. اگر عبور آزادراه از این محدوده با تخریب زیستگاه و تهدید گونه‌های جانوری همراه باشد، ضرورت بررسی مسیر‌های جایگزین و انتشار عمومی ارزیابی‌های زیست‌محیطی بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند.
اظهارات قادری اکنون یک مطالبه روشن را پیش روی سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار می‌دهد: آیا این سازمان ادعای نبود حیات‌وحش در قلات و تنگ‌سرخ را تأیید می‌کند؟ اگر پاسخ منفی است، آیا با تغییر محدوده حفاظت‌شده برای عبور آزادراه موافق خواهد بود؟ و مهم‌تر از همه، آیا مطالعات و مستندات علمی درباره آثار اجرای این پروژه بر زیستگاه منطقه در دسترس افکار عمومی قرار خواهد گرفت؟
حفاظت از یک منطقه طبیعی نباید به اثبات وجود چند گونه جانوری در زمان اجرای یک پروژه محدود شود. ارزش یک زیستگاه به مجموعه حیات، پیوستگی اکولوژیک و نقش آن در حفظ تنوع زیستی وابسته است؛ موضوعی که نمی‌توان آن را با یک جمله و بدون ارائه مستندات علمی کنار گذاشت.
بحث بر سر آزادراه تنگ‌سرخ را نمی‌توان به دوگانه موافقت یا مخالفت با توسعه جاده‌ای تقلیل داد. حتی منتقدان پروژه نیز اصل احداث آزادراه و ضرورت کاهش ترافیک شیراز را انکار نمی‌کنند؛ اختلاف اصلی بر سر جانمایی مسیر و میزان خسارتی است که اجرای آن ممکن است به محیط طبیعی منطقه وارد کند.
محمدهادی بینازاده، مدیر انجمن سبزاندیشان قلات زاگرس، در توضیح نگرانی‌های زیست‌محیطی این پروژه به فرازگفت: موقعیت جغرافیایی تنگ‌سرخ برای شیراز نقشی شبیه سیستم تهویه یک خانه دارد. به اعتقاد او، آلودگی ناشی از ماشین‌آلات عمرانی، گردوغبار و تردد خودرو‌ها می‌تواند به سمت شهر منتقل شود و سلامت شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.
این نگرانی صرفاً به آلودگی هوا محدود نیست. تنگ‌سرخ زیستگاه گونه‌هایی از حیات‌وحش از جمله کل، بز، کفتار و گرگ است و به گفته بینازاده، عبور آزادراه می‌تواند با دوپاره کردن زیستگاه، امکان جابه‌جایی و استمرار حیات این گونه‌ها را مختل کند. در چنین شرایطی، مسئله فقط از دست رفتن بخشی از پوشش گیاهی یا تغییر چهره طبیعی منطقه نیست؛ بلکه احتمال برهم خوردن پیوستگی اکولوژیک و تغییر شرایط زیست گونه‌های جانوری نیز مطرح است.
منطقه‌ای که هنوز از نظر قانونی و زیست‌محیطی اهمیت دارد
اهمیت این مناقشه زمانی بیشتر می‌شود که به سابقه حفاظتی منطقه توجه کنیم. کوه قلات و تنگ‌سرخ با وسعتی بیش از ۱۳ هزار هکتار، در سال ۱۳۹۹ به‌عنوان منطقه شکارممنوع معرفی شد و در سال ۱۴۰۳، با پیگیری مردم محلی و تشکل‌های محیط‌زیستی، عنوان منطقه حفاظت‌شده را دریافت کرد. این پهنه علاوه بر ارزش‌های طبیعی و پوشش گیاهی بومی، از نظر اقلیمی نیز یکی از کریدور‌های ورود هوای پاک به شیراز محسوب می‌شود.
اما حالا طرح عبور آزادراه شیراز ـ بوشهر از این محدوده، جایگاه حفاظتی منطقه را با یک چالش جدی روبه‌رو کرده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از نقشه طرح، حدود هفت کیلومتر از قطعه نخست این آزادراه قرار است از داخل منطقه حفاظت‌شده عبور کند و آن را به دو بخش تقسیم کند؛ موضوعی که کارشناسان زیستگاه نسبت به پیامد‌های آن هشدار داده‌اند.
نکته مهم این است که مخالفت با مسیر فعلی صرفاً از سوی فعالان محلی مطرح نشده است. مهدی انصاری، کارشناس ارزیابی محیط زیست استان فارس، به «پیام ما» گفته است گزارش ارزیابی اولیه آزادراه به دلیل عبور از منطقه حفاظت‌شده مورد پذیرش قرار نگرفته و در جلسه سازمان حفاظت محیط زیست مقرر شده مسیر تغییر کند و گزارش ارزیابی جدید بر مبنای مسیر اصلاح‌شده ارائه شود؛ با این حال، به گفته او، گزارش جدیدی به این مجموعه نرسیده است.
این اظهارنظر یک پرسش اساسی را پیش می‌کشد: اگر ارزیابی اولیه به دلیل عبور از منطقه حفاظت‌شده تأیید نشده و قرار بوده جانمایی تغییر کند، پیگیری اجرای مسیر قبلی بر اساس کدام ارزیابی و مجوز زیست‌محیطی انجام می‌شود؟
استدلال موافقان؛ ترافیک کمتر، آلودگی کمتر؟
در سوی دیگر این مناقشه، موافقان اجرای آزادراه معتقدند نباید آثار مثبت زیرساخت‌های حمل‌ونقل بر محیط زیست شهری نادیده گرفته شود. جعفر قادری، نماینده شیراز و زرقان، در یادداشتی که در تسنیم منتشر شده، آزادراه شیراز ـ بوشهر را مسیری راهبردی برای اتصال مرکز کشور به بنادر جنوبی دانسته و تأکید کرده است که این پروژه از سال ۱۳۸۸ دارای کد و ردیف بودجه ملی بوده و مطالعات فنی آن نیز انجام شده است.
قادری معتقد است تغییر مسیر آزادراه از مناطق غربی قلات و کدیون، به دلیل شرایط کوهستانی، دشواری فنی و هزینه بالایی دارد و لزوماً مشکل ترافیکی شیراز را نیز حل نمی‌کند. او همچنین استدلال می‌کند که خروج خودرو‌ها از محدوده شهری و کاهش زمان سفر، مصرف سوخت و تولید آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد؛ بنابراین اجرای آزادراه می‌تواند از منظر کاهش آلودگی ناشی از ترافیک نیز به نفع شهر باشد.
این استدلال را نمی‌توان به‌سادگی نادیده گرفت. کاهش ترافیک در ورودی‌های شیراز و مسیر‌هایی مانند بزرگراه‌های حسینی‌الهاشمی و امام خمینی می‌تواند به بهبود شرایط تردد و کاهش بخشی از آلایندگی ناشی از توقف خودرو‌ها کمک کند. اما مسئله اینجاست که منافع احتمالی کاهش ترافیک شهری، به‌تنهایی پاسخگوی خسارت احتمالی به یک زیستگاه حفاظت‌شده نیست.
در واقع، دو موضوع متفاوت در این مناقشه با یکدیگر خلط شده‌اند: نخست، ضرورت احداث مسیر ارتباطی و کاهش بار ترافیکی شهر؛ دوم، انتخاب مسیری که کمترین آسیب را به طبیعت وارد کند. موافقت با اولی الزاماً به معنای تأیید دومی نیست.
فنس‌کشی و زیرگذر؛ راه‌حل یا انتقال مسئله؟
یکی از استدلال‌های موافقان پروژه این است که با فنس‌کشی و احداث زیرگذر می‌توان از ورود حیوانات به جاده و بروز تصادف جلوگیری کرد. قادری نیز بر پیش‌بینی چنین تمهیداتی تأکید کرده است.
اما تجربه آزادراه شیراز ـ اصفهان، پرسش‌های جدی درباره کفایت این وعده‌ها ایجاد می‌کند. لیلا جولایی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش استان فارس، در گفتوگو با «پیام ما» با اشاره به کشته‌شدن یک خرس در مسیر آزادراه شیراز ـ اصفهان گفته است که پس از وقوع این حادثه، تازه استفاده از برخی پل‌ها به‌عنوان گذرگاه حیات‌وحش و نصب تابلو‌های هشدار مورد توجه قرار گرفت. او تأکید کرده است که باید مشخص شود این تمهیدات اساساً در گزارش ارزیابی زیست‌محیطی پروژه پیش‌بینی و تأیید شده‌اند یا خیر.
مسئله نیز دقیقاً همین‌جاست؛ فنس‌کشی شاید احتمال برخورد مستقیم حیوانات با خودرو‌ها را کاهش دهد، اما به‌خودی‌خود مانع تکه‌تکه‌شدن زیستگاه نمی‌شود. جانوران برای دسترسی به منابع آب و غذا، جابه‌جایی فصلی، یافتن قلمرو و حفظ ارتباط جمعیت‌های جانوری به مسیر‌های طبیعی رفت‌وآمد نیاز دارند. اگر آزادراه این ارتباط را مختل کند، حتی بدون وقوع تصادف نیز ممکن است جمعیت‌های جانوری در دو سوی جاده از یکدیگر جدا شوند.
گزارش «پیام ما» همچنین به پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره تأثیر زیرساخت‌های جاده‌ای بر گسست زیستگاه پستانداران بزرگ اشاره کرده است. بر اساس نتایج این پژوهش، جاده‌ها می‌توانند پیوستگی زیستگاه را کاهش دهند، دسترسی گونه‌ها به منابع طبیعی را محدود کنند و با جدا کردن جمعیت‌های جانوری، تبادل ژنتیکی میان آنها را کاهش دهند؛ پیامد‌هایی که ممکن است حتی سال‌ها پس از پایان عملیات عمرانی ادامه پیدا کند.
اختلاف بر سر نقشه؛ آزادراه از داخل منطقه می‌گذرد یا حاشیه آن؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این اختلاف، محل دقیق عبور آزادراه نسبت به مرز‌های قانونی منطقه حفاظت‌شده است. در واکنش به انتقاد‌های محیط‌زیستی، یکی از دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی موافقان پروژه این است که محدوده منطقه شکارممنوع و حفاظت‌شده مشخص است و نقشه مصوبه شورای عالی حفاظت محیط‌زیست نیز وجود دارد؛ از سوی دیگر، نقشه مسیر آزادراه هم باید در دسترس دستگاه‌های اجرایی باشد. بنابراین، با تطبیق این دو نقشه می‌توان مشخص کرد که مسیر از داخل محدوده حفاظتی عبور می‌کند یا از حاشیه آن.
این استدلال از یک جهت قابل توجه است؛ زیرا به جای ادامه جدل‌های لفظی، امکان داوری بر اساس اسناد رسمی را فراهم می‌کند. اگر مسیر واقعاً از داخل منطقه حفاظت‌شده عبور می‌کند، باید گزینه‌های جایگزین بررسی شود و اگر قرار است در حاشیه آن احداث شود، مختصات دقیق مسیر و میزان تأثیر آن بر زیستگاه باید به‌صورت شفاف اعلام شود.
فعالان محیط زیست نیز بر همین تمایز تأکید دارند. آنها می‌گویند مخالفتشان با اصل احداث آزادراه نیست، بلکه با انتخاب مسیری است که می‌تواند یکی از زیستگاه‌های ارزشمند استان فارس را دوپاره کند. پیشنهاد‌هایی مانند عبور مسیر از مجاورت شهر سلامت یا تعریض جاده قدیم نیز از جمله گزینه‌هایی است که به اعتقاد این فعالان باید پیش از تثبیت مسیر فعلی مورد مطالعه قرار گیرد.
از سوی دیگر، جعفر قادری تغییر مسیر را از نظر فنی و اقتصادی دشوار می‌داند و معتقد است مسیر‌های پیشنهادی جایگزین، هزینه‌های سنگینی به پروژه تحمیل می‌کنند. بنابراین، اختلاف اصلی بدون انتشار نقشه‌های دقیق و ارائه مطالعات تطبیقی درباره هزینه، زمان اجرا و خسارت محیط‌زیستی گزینه‌ها قابل حل نیست.
پروژه‌ای که هنوز در محدوده حفاظت‌شده به مرحله اجرا نرسیده است
در این میان، وضعیت عملیات اجرایی نیز اهمیت دارد. در ۲۸ مهر ۱۴۰۵، عملیات قطعه هشتم آزادراه شیراز ـ اصفهان در خارج از محدوده حفاظت‌شده آغاز شده، اما عملیات عمرانی قطعه نخست آزادراه شیراز ـ بوشهر در داخل منطقه حفاظت‌شده هنوز شروع نشده است. هم‌زمان، گزارش‌های منتشرشده از سوی دستگاه‌های راه و شهرسازی از پیگیری تملک اراضی و رفع موانع اجرایی قطعه نخست حکایت دارد.
این وضعیت به آن معناست که هنوز فرصت بررسی و اصلاح تصمیم وجود دارد. به‌ویژه آنکه اختلاف بر سر مسیر، صرفاً یک اعتراض محلی نیست و به نظر کارشناسان و موضع سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز گره خورده است.
در چنین شرایطی، اصرار بر اجرای یک مسیر بدون روشن‌شدن وضعیت مجوز زیست‌محیطی و انتشار نقشه‌های مصوب، می‌تواند مناقشه را پیچیده‌تر کند. از طرف دیگر، نادیده‌گرفتن نیاز واقعی شیراز به کاهش ترافیک و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز راه‌حل مناسبی نیست.
آنچه اکنون از مسئولان استان فارس، وزارت راه و سازمان حفاظت محیط‌زیست انتظار می‌رود، پاسخ به چند پرسش روشن است: آیا مسیر مصوب آزادراه از داخل منطقه حفاظت‌شده عبور می‌کند؟ گزارش ارزیابی زیست‌محیطی جدید تهیه و تأیید شده است؟ گزینه‌های جایگزین از نظر هزینه و میزان تخریب بررسی شده‌اند؟ و چه تضمینی وجود دارد که تجربه تلخ برخورد خودرو‌ها با حیات‌وحش در آزادراه شیراز ـ اصفهان در این پروژه تکرار نشود؟
توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل برای شهری مانند شیراز یک ضرورت است، اما توسعه‌ای که به قیمت از دست رفتن زیستگاه‌های طبیعی و تضعیف سرمایه اکولوژیک شهر تمام شود، نمی‌تواند بدون پاسخ‌گویی و ارزیابی دقیق، توسعه پایدار نام بگیرد. مسئله تنگ‌سرخ انتخاب میان جاده و محیط‌زیست نیست؛ مسئله این است که چرا باید برای ساخت یک مسیر ارتباطی، پیش از بررسی همه گزینه‌ها، یک منطقه حفاظت‌شده را در معرض خطر قرار داد؟
در گفتگو با قیس قریشی بررسی شد
امیررضا واعظی آشتیانی عامل اسبق استقلال در گفتگو با فراز:
- تازه‌ها
- پربازدیدها
در گفتگو با قیس قریشی بررسی شد
در گفتوگو با کورش احمدی، دیپلمات پیشین در سازمان ملل
گفت‌وگوی فراز با سخنگوی صنعت آب کشور
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جان‌فدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاح‌طلب «عهد» در گفتگو با فراز: