زیر پوست شهری قرنطینه...!

زمستان امسال آوای تازه ای نداشت. زمینِ خاکستری، خاکستری ماند و ردای سفید نپوشید. و تهران؛ شهر دود و درد و اتفاق که سال ها از گلوی بیمارش سرفه بر می خواست، حال باید صدای سرفه های ممتد ساکنانش را بشنود. نقطه پایان اتفاقات سال ٩٨ یک سوغات دیگر از چین است که مانند سایر اقلام چینی، به زندگی این روزهای مردم ایران، خواه ناخواه سنجاق شده است. سوغاتی با چاشنی تب، سرفه، درد و در بدترین شرایط؛ مرگ… برخلاف سایر کشور ها که برای جلوگیری از شیوع این سوغات که از قضا یک ویروس است ، کشور و شهرهای درگیر بیماری را در خود قرنطینه کردند، ایران نه مرزها را بسته و نه تصمیم به قرنطینه دارد. با این حال و به دنبال تعطیلی برخی از مراکز و مشاغل در ایران که اجتناب ناپذیر است ، مردم خود به صورت خودجوش در خانه ها مانده و تا حد امکان از دور به کارها رسیدگی می کنند.

فصل تازه، فصل فراغت در خانه

شاید برای اولین بار است که در تاریخ معاصر ایران، مردم با یک بازه زمانی بزرگی از فراغتِ ناخواسته مواجه هستند؛ زمان بزرگی که قبل از نوروز، حین تعطیلات و احتمالا چند هفته پس از آن را شامل می شود و فراغتی که مردم در آن نه می توانند به پارک، سینما، تئاتر، موزه، کنسرت و … بروند و نه حتی سفری انجام بدهند. چرا که شیوع کرونا بسیاری از سفرهای داخلی را متاثر کرده و بسته شدن مرزها در کشورهای مجاور ایران نیز، امکان سفر به خارج از کشور را از بین برده است. این بازه طولانی مدت که در خانه می گذرد اما ، شاید فرصت استثنایی باشد برای آن دسته از محصولات فرهنگی که به صورت مجازی و اینترنتی در قالب کتاب، موسیقی، فیلم، سریال، پادکست و… به مردم عرضه می شوند.

تعطیلات، فرصت آشتی با تلویزیون؟!

قطعا بخش مهمی از این تعطیلات و بازه خالی زمانی تا نوروز، حین نوروز و پس از آن به سبب قابلیت دسترسی آسان، در اختیار تلویزیون است و این رسانه،علیرغم کاهش ٨ درصدی مخاطب، اگر تلاش کند شاید بتواند مردم را دوباره با خود آشتی دهد. با این حال کارنامه نه چندان درخشان صدا و سیما و بی اعتمادی مردم به رسانه ملی از یک سو و ضعف در تولید محتوا، عدم تولید برنامه ها و سریال های سرگرم کننده از طرفی دیگر شانس را برای تلویزیون کم می کند. ضمن اینکه ضبط دو برنامه پربیننده «خندوانه» و «عصر جدید» برای نوروز وضعیت مشخصی ندارد. شاید این فضای خالی که از تلویزیون ایجاد می شود را ماهواره ها و شبکه های فارسی زبان تا حدودی بتوانند جبران کنند اما طیف عظیمی از مردم، احتمالا خوراک فرهنگی خود را از فضای مجازی و اینترنت تهیه می کنند.

خونِ تازه در رگ های شبکه نمایش خانگی

شبکه نمایش خانگی طی سال های فعالیت خود، هیچ وقت به نقطه ثابتی نرسید و هنوز هم در حال آزمون و خطاست. با این حال، گردش مالی بیش از نیم میلیارد در آن حکایت از وجود بسترهایی دارد که شاید بتوان از آن ها بهره جست. حال در سایه کرونا، احتمالا مردم وقت بیشتری برای این حوزه می گذارند و سریال ها و برنامه های این شبکه بیشتر به چشم خواهد آمد. شبکه نمایش خانگی که به تازگی «هم گناه» ساخته مصطفی کیایی را پخش کرده است در فصل تازه نیز از «قورباغه» هومن سیدی رونمایی خواهد کرد. از طرفی اپلیکیشن های نمایش فیلم مانند فیلیمو، نماوا، لنز، تلویبیون و … در بخشهایی که رایگان نیست احتمالا، می توانند درآمد خوبی از این تعطیلات کرونایی به جیب بزنند. میانگین خرید تعرفه یک ماهه در این سایت ها ۱۰۰ تومان است که برای جذب بیشتر و بخصوص در برخی از سرویس های همراه، احتمالا خدمات رسانی رایگان انجام خواهد داد. در این میان ابتدا تارنمای «فیلیمو» و بعد از آن «نماوا»، که هر دو خصوصی هستند، به سبب فراگیری احتمالا بیشترین درآمد را خواهند داشت. «نماوا» که پیشتر سرویس پخش ویدیو متعلق به مشترکان شرکت اینترنتی «شاتل» بود، از اوایل سال ٩٣ و با سرمایه گذاری همین شرکت وارد بازار کار شد. «فیلیمو» اما بخشی از «صبا ایده» و مجموعه‌ای است که آن را با «آپارات» بیشتر می‌شناسیم. این سرویس در سال ۱۳۹۳ راه‌اندازی شد. «فیلیمو» ۸۰ درصد رشد محتوا از نظر تعداد اپیزود نسبت به سال گذاشته داشته و ۶۲ درصد نیز رشد مجموعه دقایق نمایش داشته است. همچنین تعداد دقایق تماشای ویدیو روی این سیستم در سال ۹۸ به بیش از ۱ میلیون دقیقه رسیده است و با این حساب در این دوران تعطیل، شانس بیشتری دارد. از طرفی سایت های اینترنتی پادکست مثل «شنوتو»، کتاب مانند «نوار» و «کتاب سبز» و موسیقی مانند «بیپ تونز» احتمالا پربازدید ترین محصولات فرهنگی را برای طیف بیشتری از مردم ارائه می کنند. حال باید دید نقاط ضعف و قوت این تعطیلات از نگاه کارشناسان این حوزه چطور برآورد می شود.

اشتغال زایی در سایه بحران کرونا!

دکتر «محمد علی الستی»، کارشناس ارتباطات و رسانه درباره اهمیت فضای مجازی و خدمات دهی فرهنگی از طریق اینترنت در تعطیلات پیش رو به «فراز» می گوید: «اساسا یک نقطه جهش و یک تحول برجسته در این برهه از تاریخ برای کسب و کار فرهنگی در فضای مجازی، اینترنت و به طور کلی در زمینه ارتباط از راه دور صورت خواهد گرفت، خصوصا در سیستم های آموزش از راه دور و سیستم های تفریحی». او با انتقاد از عملکرد دولت، درباره سازماندهی این دوره از تعطیلات از سوی دولت برای استفاده بهینه و موثر ادامه می دهد: «ما سال ها درباره استفاده بهینه دولت از فرصت ها حرف زدیم. سیل آمد و گفتیم دولت می تواند از این تجربه تلخ استفاده کند و بعد از این، مجوز ساخت در مسیر آب و حریم رودخانه را ندهد اما افاقه نکرد. زلزله آمد و گفتیم این یک عبرت است و دولت در خصوص ساختمان سازی قطعا به فکر فرو خواهد رفت و جدی تر و با کیفیت تر عمل خواهد کرد اما باز هم نتیجه را می بینید که گفتنش تکرار مکررات است. از مدیریت بحران که اصلا حرف نزنم بهتر است. من معتقدم اراده بهبود در دولتمردان ما وجود ندارد؛ اراده دو مفهوم دارد، یکی خواستن و دیگری توانستن، منظور من هم هردو این موارد است! در همین مسأله کرونا اولین کسی که مستقیم در مصاحبه ای از رسیدگی به آن شانه خالی کرد و این ویروس را جدی نگرفت رئیس دولت بود. بنابراین در موردی که شما سوال مطرح کردید قطعا سازماندهی از سوی دولت فرضی محال است و اگر ارگان های وابسته نیز بخواهند کاری انجام دهند، در سایه این دولت، عملکردشان قابل اتکا نیست».

الستی در رابطه با نقاط قوت این تعطیلات اضافه می کند: « من پیش بینی می کنم که احتمالا ما تولید مشاغل جدید و همچنین تغییر در نوع کاربری خواهیم داشت که در سایه تحولات کمی، کیفی و حتی نظارتی اتفاق خواهد افتاد. طبق برآوردها حتی اگر تا پایان فروردین سال آتی، جهان و بعد از آن ایران بتواند از ویروس کرونا رهایی یابد، در همین بازه کوتاه زمانی می تواند بستری شکل گیرد که سال ٩٩، سال تحول در استفاده از فضای مجازی و سیستم های ارتباط از راه دور و تغییر بسیاری از مشاغل باشد».

بازار تعطیلات کرونایی در دست اپلیکیشن ها

«حسام پورقلی»، کارشناس رسانه اما چندان به تحول شبکه نمایش خانگی و خدمات رسانی تولیدات فرهنگی از طریق اینترنت اعتقاد ندارد و به «فراز» می گوید: «فکر می کنم شبکه نمایش خانگی و دسترسی به خوراک فرهنگی از طریق فضای مجازی آنقدر فراگیر شده است که مردم در سفر و حتی پشت فرمان ماشین هم سراغ آن می روند و خیلی نمی تواند از تعطیلی مربوط به ویروس کرونا و خانه نشینی مردم، به نفع این فضا تعبیری داشت، شاید اگر فاز تولید محتوا فارغ از مسأله کرونا تغییر کند، این تعطیلات هم مزید بر علت شود که این فضا بتواند به وضعیت بهتری برسد. اما احتمال می دهم که سازندگان اپلیکیشن های تولید ویدیو و صدا و کتاب که قیمت کمتری نسبت به اپلیکیشن های معروف تر مانند فیلیمو و … دارند، می توانند شانس خوبی از این دوران داشته باشند».

فصل کرونا و تمهیدات ارشاد

دکتر «محمد صادق افراسیابی»، کارشناس رسانه های دیجیتالی و مسئول رسانه های اجتماعی در وزارت ارشاد، با اشاره به استفاده بهینه از این فرصت برای افزایش مطالعه به «فراز» می گوید: «برای این دوران، اپ استورهای بسیاری در حوزه کتاب چه اینترنتی و چه صوتی تعبیه شده است که بسیار می تواند موثر باشد. برای جامعه ما که طیف کتاب نخوان متاسفانه در آن پررنگتر است این یک فرصت استثنایی است. چراکه مطالعه در فضای مجازی که به کرات انجام می شود، تنها برای مرور اخبار است و هدفمند هم نیست».

او در پاسخ به تمهیدات فرهنگی وزارت ارشاد برای مردم در این دوره تعطیلات ادامه می دهد:«یکی از تمهیدات، گسترش اپلیکیشن های فرهنگی است که اکثرا به صورت رایگان خدمات رسانی خواهند کرد. امروز اولین جلسه در کمیته ای بود که برای پوشش دهی محصولات فرهنگی مردم در اوقات فراغت حاصل از کرونا، برگزار شد. یکی از این مجموعه برنامه ها این است که مرکز رسانه های دیجیتال، به صورت همه جانبه از رسانه های رسمی و جمعی این اپ های به مردم معرفی شود و در گام دوم سعی در کاهش هزینه های فرهنگی مردم در این دوران خواهد داشت. با این حال این بیماری، علیرغم نگرانی هایی که برای جامعه دارد اما تعطیلات صورت گرفته به بهانه آن می تواند در حوزه شاخص های جامع اطلاعات که فعالیت از راه دور است. موثر واقع شود و کشور را در فاز تازه ای از این نظر قرار دهد».

حال باید دید که تعطیلات اجباری که در سایه ویروس کرونا صورت گرفته است، چقدر امکان گسترش مثبت مشاغل فرهنگی اینترنتی و رشد فضاهایی چون شبکه نمایش خانگی را به دنبال خواهد داشت، فرصتی که تاکنون در ایران اتفاق نیوفتاده و علیرغم اتفاقات تلخ ، اما می تواند از جنبه هایی، فرهنگ و هنر این مرز و بوم را حتی در سایه یک بیماری واگیردار، درمان کند!