اخراج با هدف گروکشی یا صرفه جویی؟!

مسعود طباطبایی، مدیرعامل گروه علی بابا به تازگی با انتشار بیانیه‌ای در حساب توییتر خود از یک تصمیم سخت سخن به میان آورده است. او اعلام کرده است که از میان ۷۵۴ نفر پرسنلی که این شرکت دارد، نتوانسته‌اند قرارداد ۱۸۲ نفر را تمدید کنند. این در حالی است که شرکت علی بابا سال گذشته اعلام کرده بود که هزار و 800 میلیارد تومان گردش مالی داشته اند و در جایی دیگر گفته اند 100 میلیارد تومان سرمایه جذب کرده اند. شنیده های دیگر نیز حاکی از آن است که این شرکت چند استارتاپ کوچک را نیز خریداری کرده و در حال توسعه و گسترش است. نیما قاضی، بنیانگذار علی بابا نیز پیش از این در توئیتر اعلام کرده بود دولت باید به آن ها کمک مالی کند که با اعتراض و مخالفت بسیاری مواجه شد. چراکه اکنون تمامی کسب و کارها با مشکل مواجه شده اند و چرا در این میان دولت باید تنها به علی بابا کمک مالی کند؟ ظاهرا پاسخ این چرا را مدیران علی بابا با اخراج 182 نفر از کارمندانش داده اند. بسیاری بر این باورند که این اقدام علی بابا مدلی از گروکشی بوده تا دولت به آن ها کمک مالی کند. بسیاری دیگر نیز معتقدند علی بابا آینده نگری کرده و متوجه شده با توجه به شیوع کرونا تا خرداد ماه گردشگری تا 6 ماه در ایران با معضلات جدی مواجه خواهد بود و این شرکت نمی تواند حقوق همه کارمند را پرداخت کند. علت دیگر می تواند استخدام گسترده و بدون آینده نگری علی بابا در گذشته باشد و اکنون متوجه شده که نیازی به این کارمندان ندارد. مدیران این شرکت می گویند از آبان ماه دچار مشکل شده اند، این در حالی است که همین مدیران در آبان ماه در صدا و سیما حاضر شده و گفته بودند قطع اینترنت هیچ مشکلی برای آن ها ایجاد نکرده است. حال چرا باید نخستین انتخاب مدیران یک شرکت برای صرفه جویی در منابع مالی تعدیل نیرو باشد؟ علی بابا البته تنها شرکت نبود ، مورد دیگر شرکت «الی گشت» بود که دست به تعدیل گسترده زد و البته شاید تفاوتی که نام علی بابا را در این تعدیل نیرو برجسته تر از الی گشت کرد ، به جز مساله تعداد بالاتر یکی نیز این بود که الی گشت پای دولت و جبران خسارت توسط دولت را وسط نکشید.

در ماه‌های اخیر و پس از تجربه ۱۰ روزه‌ی قطع اینترنت، استارتاپ‌های زیادی دست به تعدیل نیرو زده‌اند که بخشی از آن‌ها رسانه‌ای و بخش دیگر رسانه‌ای نشده است. اما در این میان تعدیل نیرو در علی بابا را می‌توان دومین تعدیل بزرگ نیرو در یکی از استارتاپ‌هایی دانست که «سرآوا» در آن‌ها سرمایه‌گذاری کرده است. بیشتر از یک‌سال و نیم پیش، در تابستان ۹۷، دیجی‌کالا اعلام کرد که ۱۷۵ نفر از خانواده ۲۴۱۴ نفری این شرکت را تعدیل می‌کند.

«مسعود طباطبایی» ، مدیرعامل گروه علی بابا گفته است سال ۹۸ برای کسب‌وکارهای صنعت گردشگری سال پرتلاطمی بوده است؛ سالی که با بلایای طبیعی آغاز و در پاییز با قطع اینترنت همراه شد. طباطبایی می‌گوید اکنون شیوع ویروس کرونا وضعیت نامشخصی را برای همه رقم زده است: «شیوع ویروس کرونا باعث شد درآمد خود را در آستانه‌ی ششمین سالگرد تاسیس علی‌بابا، از دست بدهیم.»

او در این بیانیه دلیل عدم تمدید نیروهای خود را اینطور بیان می‌کند: «بر اساس استراتژی گروه علی بابا برای خلق ثروت از طریق توسعه گردشگری و پرقدرت عمل کردن در سال‌های آتی، برای عبور از شرایط فعلی ناشی از کاهش ۸۰ درصدی سفرها، علی‌رغم میل باطنی‌مان متاسفانه نتوانستیم امکان تمدید قرارداد ۱۸۲ نفر از ۷۵۴ نفر از همکاران خود را در علی بابا فراهم کنیم.»

طباطبایی در این بیانیه تاکید کرده است که این تصمیم، از سخت‌ترین تصمیم‌های دوران حرفه‌ای ماست.

مدیرعامل گروه علی بابا از استرداد ۵۰ میلیارد تومان بلیت خبر داده بود. او در رابطه با ضربه‌ای که ویروس کرونا به صنعت گردشگری زد، گفت: «ضربه‌ای که به بازیگران صنعت گردشگری آنلاین خورده به شدت سنگین است و اگر همین امروز هم این ویروس ناگهان ریشه کن شود،‌ تبعات آن به این زودی برطرف نخواهد شد و مدت‌ها گریبانگیر فعالان صنعت گردشگری آنلاین خواهد بود.»

پیش از این مسعود طباطبایی، مدیرعامل علی بابا درباره تاثیر کرونا بر سفارش بلیت گفته بود: «براساس پیش‌بینی چون در فصلی هستیم که سفر‌ها افزایش پیدا می‌کند پس طبیعتا باید میزان فروش ما نیز افزایش پیدا می‌کرد؛ اما به دلیل شیوع ویروس کرونا بسیاری از سفرها هم از سمت سیستم هوایی کشور لغو شده و هم از سمت خود مسافران با کاهش ثبت سفارش مواجه بوده‌ایم. طبیعتا این شرایط ما را با کاهش فروش مواجه کرده است. او گفته بود که در حال‌حاضر شرکت علی‌بابا علاوه بر اینکه با کاهش فروش مواجه شد، با مشکل دیگری یعنی بازگرداندن مبالغ یا استرداد بلیط‌های ثبت شده مسافران از طریق این پلتفرم نیز روبه‌رو است.» طباطبایی همچنین از کاهش ۸۰ درصدی سفرها در روزهای اخیر خبر داده و اعلام کرده است مجبور به تعدیل نیرو شده است.

بسیاری از فعالان اکوسیستم استارتاپی معتقدند این تعدیل نیروها در ابعاد گسترده تبدیل به یک الگوی تکرار شونده شده که به اکوسیستم استارتاپی ضربه می زند.

«حمیده حبیبی»، بنیانگذار و فعال در حوزه کسب و کارهای مجازی به «فراز» گفت: « ایران تنها دو هفته است که درگیر کرونا شده است و این درگیری مربوط به همه کسب و کارهای کوچک می شود. یا مدیران علی بابا بسیار باهوش هستند و قبل از شیوع کرونا متوجه معضل شده اند یا اینکه کرونا را بهانه کرده اند که به دلیل اینکه باید پول بلیت ها را برگردانیم ناچار به تعدیل نیرو هستیم.»

او افزود: «اوضاع مالی تمامی شرکت ها و کسب و کارهای خرد با توجه به شرایط فعلی بد است. بسیاری از شرکت های گردشگری به علی بابا اعتراض کرده اند که نسنجیده و با عجله دست به اقدام زده اند. یا اینکه قصد داشتند توجه دولت را به خود جلب کنند.»

حبیبی تاکید کرد:«تنها 3 درصد از پول بلیت ها متعلق به علی بابا بود و مابقی را باید به ایرلاین ها و شرکت های حمل و نقل پرداخت می کرد و اینگونه نبود که تمامی پول بلیت ها متعلق به علی بابا باشد. مگر اینکه این شرکت بر روی گردش مالی ناشی از پرداخت پول بلیت ها حساب باز کرده باشد.»

او تاکید کرد: «شرکت های گردشگری مانند رسپینا و نیلفام به علی بابا اعتراض کرده و گفته اند که برای جبران خسارات مالی راهکارهای دیگری هم داشته اند. به هرروی نیروی انسانی علی بابا نیز از جامعه جدا نیستند و با توجه به هراس از کرونا تحت فشار روانی شدیدی به دلیل از دست دادن شغلشان قرار گرفته اند.»

این کارآفرین در رابطه با کاهش هزینه از طریق کاهش تبلیغات مانند بیلبوردها گفت: «ماجرای بیلبوردها و تبلیغات پیچیده است. ممکن است با شرکت ها تهاتر کرده باشند و یا اینکه هزینه بیلبوردها را قبلا پرداخت کرده باشند.»

او با اشاره به اینکه الگوی تکرار شونده تعدیل نیرو در میان استارتاپ ها ضربه شدیدی به اکوسیستم استارتاپی می زند بیان کرد: «اگر در اینباره صحبت نشده و راه حلی پیدا نشود باید هرلحظه منتظر تکرار چنین اتفاقی باشیم.»

دبیر انجمن صنفی کسب و کارهای اینترنتی درباره رسانه‌ای شدن موضوع تعدیل نیرو در چند استارتاپ حوزه گردشگری و واسطه‌گری فروش بلیط، بر این باور است که هم اکنون به دلیل شرایط بد اقتصادی در همه حوزه‌ها تعدیل نیرو در حال روی دادن است و بسیاری از شرکت‌ها و کارخانه‌ها تعدیل نیرو می‌کنند اما چون استارتاپ‌ها و کارکنان آنها بیشتر در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی فعال هستند، تعدیل نیرو و دیگر اقدامات آنها بیش‌تر سروصدا به راه می اندازد.

استارتاپ ها و دیگر شرکت ها باید در ابعاد کوچکتر فعالیت کنند «عادل طالبی» در همین رابطه به «فراز» گفت: «در شرایطی که در کشوری زندگی می‌کنیم که هر روز باید منتظر یک قانون جدید، یک متولی جدید، یک مجوز جدید، یک تحریم جدید، یک محدودیت جدید، یک ناظر جدید و کلاً یک بحران جدید هستیم، تاکید و توصیه من به استارتاپ‌ها کار کردن در ابعاد کوچک است. استارتاپ‌ها با بزرگ شدن، پایداری خود را در فضای کسب و کار به دلیل تعداد زیاد متغیرهای موجود در فضای کسب و کار در ایران از دست می‌دهند.» او افزود: «‌شرکت‌ها به دلایل مختلف تعدیل نیرو می‌کنند که از این میان از نظر من سه دلیل مهم‌تر هستند. یک دلیل، صرفه جویی در منابع سازمانی به خصوص، منابع مالی در شرایط بحران است. دلیل دیگر آن است که گاهی مشاهده می‌شود یک شرکت، زمانی، به صورت لجام گسیخته نیروی کار استخدام کرده است و بعد مشاهده می‌شود که منابع جدید اضافه شده، یا توان تطبیق با فرهنگ سازمانی را ندارند یا حتی ممکن است موجب تغییرات ناخواسته در فرهنگ سازمانی شده باشند یا امکان کنترل و سنجش اثربخشی آنها وجود نداشته باشد. به نوع دیگری هم می‌شود به این موضوع نگاه کرد. اینکه در دوره‌ای، به شکل کنترل نشده و بدون حساب و کتاب، بر اساس مفروضات غلط استخدام انجام شده باشد و بعد، در عمل، کاهش شدید بهره‌وری و بازدهی در سازمان مشاهده شود. یعنی در این دوره نیروهایی استخدام می‌شوند که یا با فرهنگ سازمانی هم‌خوانی ندارند یا لازم نبوده استخدام شوند یا افرادی را اشتباهی استخدام کرده‌ایم. دلیل دیگری هم در ایران داریم که برخی به آن ارسال پیام به سازمان‌های دولتی می‌گویند و برخی نام آن را گروکشی از دولت می‌نامند. اینکه مثلاً اگر شما به ما کمک نکنید ما تعدیل نیرو می‌کنیم و دولت محترم، حالا باید بیمه بیکاری بدهید و نگرانی و دغدغه اشتغال داشته باشی و غیره. معمولاً هم فقط با یک دلیل تعدیل نیرو انجام نمی‌شود. مجموعه‌ای از دلایل باعث تصمیم به تعدیل نیرو می‌شود.»

آینده نگری در زمینه گردشگری طالبی تاکید کرد: « ممکن است علی بابا به دلیل منابع مالی تعدیل نیرو کرده باشد یا اینکه آینده نگری کرده و 6 ماه بعد را بررسی کرده است؛ ویروس کرونا بنا به برخی پیش‌بینی‌ها ممکن است تا خردادماه در کشور باقی بماند و عملاً گردشگری از مردادماه می‌تواند رونق بگیرد. بنابراین شاید علی بابا متوجه شده برای 6 ماه باید حقوق و سنوات پرداخت کند و توانایی مالی برای پرداخت حقوق این تعداد نیرو را ندارد. شاید هم تحلیل رفتن منابع که با قطع اینترنت در آبان و آذر شروع شد و بعد با رمز دوم پویا تیشه به ریشۀ بسیاری از کسب و کارهای اینترنتی زده شده بود در کنار ماجرای اخیر کرونا، در نهایت آنها را به این جمع‌بندی رسانده باشد که سخت‌ترین تصمیمی که در مجموعۀ مدیریتی می‌توان گرفت، یعنی تعدیل نیرو را، بگیرند. تصمیمی که همۀ ما می‌دانیم، یکی از تلخ‌ترین و سخت‌ترین تصمیمات مدیریتی است اما در شرایطی، راهی بجز این برای حفظ مجموعه باقی نمی‌ماند.»

آیا دولت باید به علی بابا کمک کند؟ او گفت: « اینکه شرکت‌ها یا استارتاپ‌ها از دولت کمک مستقیم یا نقدی بخواهند به نظر من به هیچ عنوان خواسته معقولی نیست. وظیفه دولت، رگولاتوری است. فراهم کردن شرایطی که کسب و کارهای نوآور بتوانند بدون موانعی که شاهد آن هستیم اقدام به ارزش آفرینی کنند. دولت تنها کاری که باید بکند این است که نهایتا رگولاوری کند. یا شاید بهتر باشد اینطور بگویم که باید درخواست کنیم دولت جلوی سنگ اندازی سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با خود در مسیر کسب و کارهای ارزش‌آفرین و نوآور و استارتاپ‌ها را بگیرد.» طالبی افزود: «به نظرم اگر هم علی بابا می‌خواهد درخواستی از دولت داشته باشد، شاید بهتر باشد درخواست کند که دولت در جهت بهبود فضای کسب و کار در حوزه گردشگری (به شکل عام) اقدام کند، قوانین را تغییر دهد و تسهیل‌سازی فضای کسب و کار را در دستور کار قرار دهد نه اینکه به این شرکت کمک مالی کند. به هر حال، وقتی سهم بازار بزرگی را داریم و یک کسب و کار تعیین کننده در یک حوزه هستیم، باید الزاماتی که این بزرگ بودن ایجاد می‌کند را هم در نظر داشته باشیم.»

گروکشی از دولت یا استخدام گسترده به دلیل عدم آینده نگری، دلیل تعدیل نیروهای گسترده هرچه که باشد نیروی کار متحمل فشار سنگین و جبران ناپذیری می شود. حتی اگر به سرعت در جای دیگری مشغول به کار شوند فراموش نخواهند کرد که نخستین اقدام مدیران پیشین، اخراج آنها به دلیل صرفه جویی بوده است. از سویی دیگر به نظر می رسد استارتاپ ها از کمترین امنیت شغلی موجود در میان کسب و کارهای کشورمان برخوردارند. به هرروی از مدیران شرکتی با آن تبلیغات بزک کرده توقع چنین اقدامات بی رحمانه ای نمی رفت.