بحرانِ کاغذ در کورانِ کرونا!

این روزها کرونا همه‌چیز را به چالش کشیده است؛ چه برسد به کاغذ و در امتداد آن وضعیت نشر و مطبوعات کاغذی! چراکه روزگار کاغذ در ایران سال ها قبل از ورود این مهمان ناخوانده چینی به زندگی ایرانیان هم بیمار بود و مچاله شده بود. حالا هم که ستاد ملی مبارزه با کرونا، دستورالعمل توقف چاپخانه‌ها را صادر کرد، آخرین ضربه به کاغذ و هر آن چه به نوعی با کاغذ در ارتباط است وارد شد از جمله حوزه نشر و یا مطبوعات کاغذی که پیش از عید با شروع طرح‌های پیشگیری از کرونا و محدود شدن تردد‌ها یا اقداماتی از این دست، دیگر در معرض دید عموم نبودند تا خریداری شوند. اما بحران کاغذ از چه زمانی اوج گرفت؟

ارز دولتی و گرانی کاغذ؛ دو بحران از یک منبع!

گرانی کاغذ، بحران امروز و دیروز نیست و اگر بخواهیم در تقویم آن را بررسی کنیم باید به سال ۹۰ برگردیم، زمانی که قیمت این محصول به گونه‌ای افسارگسیخته از بندی ۳۰ هزار تومان به بندی ۹۰ هزار تومان افزایش یافت. این افزایش ناگهانی قیمت کاغذ منجر به التهابات بسیاری در صنعت نشر شد؛ بر این اساس وزارت ارشاد کارگروهی تشکیل داد و با اتخاذ تدابیری توانست قیمت آن را به ۶۰ هزار تومان کاهش دهد و کمی از التهاب قیمت‌ها و ضرر ناشران بکاهد. اما این امر راهکاری موقتی بود چراکه قیمت کاغذ به رشد صعودی خود ادامه داد. در نتیجه وزیر فرهنگ و ارشاد خبر از تخصیص ارز دولتی برای واردات کاغذ داد و بانک مرکزی با آن موافقت کرد و بازهم تا حدودی شرایط کنترل شد. اما کم بودن میزان کاغذ دریافتی توسط ناشران، ناتوانی برخی از آن‌ها در خرید کاغذ آزاد، کم شدن تیراژ و افزایش قیمت کتاب را به دنبال داشت و اوضاع وقتی وخیم تر شد که تحریمات و افزایش قیمت دلار منجر به افزایش قیمت بسیاری از محصولات مورد نیاز مردم شد به گونه‌ای که مردم کم کم مجبور به حذف کتاب از سبد کالای خود شدند که می‌تواند خطر بزرگی برای فرهنگ یک کشور محسوب شود. این وضعیت تا سال ٩۶ ادامه یافت. از پاییز سال ۱۳۹۶ بازار کاغذ تحریر و روزنامه باز هم با کمبود و افزایش قیمت مواجه شد؛ تا جایی که در مقاطعی برخی نشریه‌ها و روزنامه‌ها مجبور به کم کردن تعداد صفحات خود شدند. البته در روزهای آخر اسفند سال ٩٧، دبیر کارگروه ساماندهی کاغذ گفته بود که «در سال گذشته ۳۷ هزار و ۳۵۴ تن کاغذ روزنامه‌ای و ۲۱۸ هزار و ۶۲۳ تن انواع کاغذ تحریر وارد شده است، اما فقط ۶۹۱۵ تن روزنامه‌ای و ۱۳ هزار و ۶۴۹ تن تحریر با حواله معاونت‌های فرهنگی و مطبوعاتی وزارت فرهنگ توزیع شده است؛ به این معنا که سایر مقادیر که با ارز دولتی وارد شده، غیرقانونی توزیع شده است.» اما از روزهای پایانی آذر ماه در سال گذشته، قیمت کاغذ تحریر با افت ۶۰ تا ۷۰ درصدی مواجه شد و قیمت هر بند کاغذ تحریر ۷۰ گرمی از بیش از ۵۰۰ هزار تومان به حدود ۳۰۰ هزار تومان و قیمت کاغذ گلاسه از ۱۶ به ۱۲ هزار تومان کاهش یافت. البته این در حالی است که قیمت مصوب هر بند کاغذ تحریر ۷۰ گرمی اندونزی در سامانه ۱۲۴ حدود ۱۷۳ هزار تومان اعلام شده بود.

سال ٩٨؛ گاه افزایش و گاه کاهش قیمت کاغذ

قیمت کاغذ در ماه‌های ابتدایی سال ۹۸ به بندی ۵۲۰ هزار تومان رسید. این روند ادامه داشت اما در تابستان به دلیل اینکه ناشران کتاب جدیدی منتشر نکردند با افت قیمت کاغذ مواجه بودیم. در ماه‌های بعدی سال ۹۸ نوسانات قیمت کاغذ ادامه داشت اما این نوسانات در حدی نبود که قیمت کاغذ دوباره به بیش از ۵۰۰ هزار تومان برسد.

علاوه بر اینکه کاغذ از طریق اتحادیه آشنا در اختیار ناشران قرار گرفت. اتحادیه ناشران و کتابفروشان هم بر ناشران نظارت کرد. اتحادیه ناشران و کتابفروشان پس از شمارش کتاب‌های منتشر شده ناشران و اطمینان آن‌ها از اینکه به همان میزانی که در تیراژ اعلام شده، کتاب منتشر کرده اند، کاغذ برای انتشار کتاب جدید در اختیارشان قرار دادند.

با وجود این اقدامات باز هم قیمت تمام شده کتاب ۵۵ درصد افزایش پیدا کرد. قرار بود در نتیجه این اقدامات وضعیت اقتصاد نشر بهتر شود، اما اقتصاد نشر در سال ۹۸ هم رو به بهبودی نرفت و وضعیت آن بهتر نشد. این روند ادامه یافت تا اینکه ورود ویروس کرونا به کشور، سرنوشت کاغذ را به شیوه دیگری رقم زد.

کرونا زدگی کاغذ در آستانه نمایشگاهی نامعلوم!

در یک نگاه کلی می‌توان گفت کاهش سرانه مطالعه، کاهش تیراژ آثار توسط ناشران، کاهش خرید کتاب، تعطیلی برخی از کتاب فروشی‌های کوچک، انتشارات محلی و مجلات شهری، حذف کتاب از سبد کالای خانوارها همگی از یک امر ناشی می‌شود و آن گرانی کاغذ است. اما این روزها، درحالی که بازار کالاهای مختلف در ایران به دلیل افزایش شیوع ویروس کرونا رو به کسادی می‌رود، نرخ کاغذ تحریر در بازار آزاد که در نیمه ابتدایی سال ٩٨ با کاهش محسوس و قابل توجهی روبه‌رو بود ، دوباره سر به افزایش گذاشته است. بر این اساس و طبق آخرین اخبار، نرخ هر بند کاغذ تحریر ۱۰۰ در ۷۰ با گرماژ ۷۰ گرمی، در روزهای پایانی اسفند، به نرخ ۳۵۵ هزار تومان خرید و فروش شده بود. این در حالی است که در پنج ماه گذشته نرخ این بند کاغذ بین ۲۹۰ تا ۳۱۰ هزار تومان فروخته شده بود. همچنین قیمت کاغذ ٨۰ گرمی نیز با افزایش مواجه شد. در ادامه کاغذ گلاسه براق هم با افزایش قیمت هر کیلو ۱٧ هزار و ٣۰۰ تومان معامله شد. انواع مقوا نیز با افزایش قیمت در هفته پایانی اسفند روبه رو بود.

کارشناسان دلایل مختلفی را برای افزایش نرخ کاغذ در روزهای پایانی سال ٩٨ برشمردند که از جمله آن می‌توان به تأثیر افزایش تقاضا در روزهای انتخابات مجلس شورای اسلامی ، افزایش تقاضا در روزهای منتهی به پایان سال، تغییرات نرخ ارز و.. برشمرد.

اما با توجه به کسادی بازار کالاهای مختلف و تعویق در برگزاری نمایشگاه کتاب تهران این افزایش نرخ منطقی ومعقول به نظر نمی‌رسد. با این حال شنیده ها حاکی از آن است که در سال جاری نیز کاغذ جزء کالاهای اساسی قلمداد شده و در روزهای پساکرونا، دوباره مانند سال قبل با ارز ۴٢۰۰ تومانی توزیع خواهد شد.