حمله کرونا به خدمات حوزه مواد غذایی و ضربه به معیشت کشاورزان

با شیوع کرونا در ایران، کسب وکارهای زیادی در حوزه خدمات به تعطیلی کشیده شده است. در این میان اما تعطیلی رستوران ها و فروشگاه های مواد غذایی برای بسیاری چشم گیر تر بوده است. اما کمتر کسی از این می پرسد که با تعطیلی انبوهی از ستوران ها در کشور، تکلیف صنایعی که مواد اولیه آن ها را تهیه می کند چیست؟ به نظر می رسد حوزه کشاورزی یکی از حوزه های مغفول در میانه بحران کرونا در کشور است.

معضلات این بخش از صنعت کشور در میانه کرونا، یک سوی ماجراست و سوی دیگر ماجرا راهکارهایی برای دوران پساکرونا برای تقویت کشاورزی است. این موضوعی است که در این گزارش با دکتر محمدرضا رضاپناه، رییس اتحادیه انجمن‌های علمی گیاه پزشکی کشور در میان گذاشتیم.

معضلات پیدا و پنهان

۲۴ فروردین ماه بود که کارگروه ملی ترویج پیشگیری از شیوع بیماری کرونا در جامعه روستایی و عشایری کشور راهبردهای کلان برای مدیریت بحران کرونا در جامعه کشاورزی را منتشر شد. با نگاهی به این دستورالمعل متوجه می شویم که این کارگروه پیش از آنکه به ارایه راهکارها بپردازد، معضلات این بخش مهم از اقتصاد کشور در مواجهه با کرونا را دسته بندی کرده است.

دکتر رضاپناه در پاسخ به پرسش خبرنگار فراز در رابطه با معضلات کشاورزی و خصوصا آسیب‌های بهداشتی این بخش، گفت: «کشاورزی، عنوان بسیار کلی برای طیف وسیعی از مشاغل و بخش‌های مختلف است. اما در مجموع با رعایت فاصله گذاری در امر کشاورزی و امکانات بهداشتی، مشکل چندانی در این زمینه وجود ندارد. اما مساله نگران کننده، آسیب‌های اقتصادی در این حوزه و نظام بهره برداری از محصولات است.»

بحران کرونا، در مجموع آسیب پذیری سیستم تامین غذایی جهانی را برجسته کرده است، اگر سرمایه گذاری لازم برای ساختن یک سیستم غذایی محلی انعطاف‌پذیر و متنوع صورت نگیرد در سال‌های آتی با شرایط پیچیده تری رو به رو خواهیم شد. برنامه ریزی و اقدام فوری دولت برای اطمینان از دسترسی همه افراد جامعه به مواد غذایی سالم با قیمت مناسب، ضروری است. مدیریت توزیع مواد غذایی برای جوامع محلی، به ویژه اقشار آسیب پذیر الزامی است. آیا ترس از کرونا ویروس، تقاضا برای کالا‌های کشاورزی را تغییر خواهد داد؟ برخی از بازارهای کشاورزی در دنیا در حال تغییر شیوه هستند. برخی از کسب و کارهایی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر رونق بخش کشاورزی تاثیر دارند، با تعطیلی یا رکود مواجه شده‌اند. کاهش سطح فعالیت رستوران‌ها، کسب و کارهای تامین غذا، اغذیه، هتل‌ها و موارد مشابه، منجر به افت تقاضا برای محصولات کشاورزی شده است. این امر در کوتاه مدت و میان مدت بر بخش کشاورزی که تامین کننده مواد اولیه غذایی این کسب و کارهاست، اثر منفی دارد. از طرفی ایجاد کسب و کار جدید و رونق مجدد آن، هزینه بر است. توقف گردشگری روستایی و کشاورزی و طبیعی، یکی دیگر از پیامدهای منفی این بیماری برای بخش کشاورزی و روستایی است.

کمبود منابع بهداشتی در مناطق اصلی کشاورزی و دامپروری

کمبود امکانات بهداشتی در مناطق روستایی و عشایری با وجودی که کشاورزان برای ادامه فعالیت‌های ضروری به اقلام بهداشتی بیشتری نیاز دارند، کمبود امکانات بهداشتی و عدم دسترسی به آب سالم مورد نیاز برای شستشوی بهداشتی در سطح روستاهای مناطق محروم مشکل ساز شده است. روستا، کانون تولیدات کشاورزی است، هر گونه هراس در مناطق روستایی می‌تواند امنیت غذایی کشور را به مخاطره بیندازد.

از طرفی مشکلات حمل و نقل و ترانزیت محصولات و نهاده‌های کشاورزی با توجه به ابعاد مختلف زنجیره تامین مواد غذایی و محصولات کشاورزی ضروری است. حمل و نقل از جمله مولفه‌هایی است که تمام مراحل زنجیره تأمین را از مزرعه تا فرآوری مواد غذایی، انبار و فروشگاه‌های مواد غذایی به هم متصل می‌کند. به همین دلیل هر گونه کمبود نیروی کار در سیستم حمل و نقل، به ویژه کمبود رانندگان کامیون، در صورت تشدید تقاضا برای مواد غذایی، می‌تواند تهدید جدی برای پایداری زنجیره تامین مواد غذایی باشد. بارگیری محموله‌ها و حمل کالا در اسکله‌ها، کمبود کشتی و کانتینر حمل و نقل در بنادری که صادرات آن‌ها کاهش یافته، از دیگر مشکلات مربوط به صادرات و واردات محصولات کشاورزی و نهاده‌های مورد نیاز بخش کشاورزی در سطح جهان است. از سوی دیگر امکان شیوع ویروس بر اثر ورود کشتی و محموله‌های تجاری از سایر کشورها وجود دارد.

خطر معیشت کشاورزان

به خطر افتادن معیشت کشاورزان، بیکاری حاصل از کاهش فعالیت‌های اقتصادی و سطح درآمد در روستا، تاب آوری روستائیان در شرایط بحرانی را کاهش می‌دهد. در چنین شرایطی، مشاغل خرد محلی به دلیل محدودیت نیروی انسانی، نبود زنجیره معمول کامل تولید، فرآوری، توزیع و عرضه محصوالت کشاورزی، بیش‌ترین آسیب را می‌بینند. کاهش دسترسی به محصولات کشاورزی و غذایی و از دست رفتن بازارهای صادراتی بخش کشاورزی، ممنوعیت صادرات محصولات کشاورزی و غذایی و از دست رفتن بازار فروش خارجی یکی از پیامدهای نامطلوب شیوع ویروس کروناست. در صورتی که تمهیدات لازم برای پیش‌گیری از شیوع بیماری کرونا مطابق با استانداردهای بین‌المللی رعایت نشود، این موضوع تشدید خواهدشد و ممکن است کشورهای بیشتری منع واردات محصولات کشاورزی و غذایی از ایران را اعلام نمایند یا این که در خصوص تمدید طولانی مدت این قبیل ممنوعیت‌ها، تصمیم‌گیری کنند. ضربه ناشی از بی اعتمادی مصرف کنندگان کشورهای هدف صادراتی، نسبت به ایمنی و سلامت محصولات کشاورزی و غذایی ایران، خسارت سنگینی است که پرهزینه و زمان بر خواهد بود.

راه حل‌های کرونایی پیش روی کشاورزان

چندی پیش، «بابک مومنی»، عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور مازندران در گفت‌وگو با ایسنا گفت: «در این میان آنچه حائز اهمیت است، امنیت غذایی و امنیت سلامت مردم است که به خطر افتاده و مازندران بعد از تهران دومین استان محسوب می‌شود که تحت تاثیر ویروس کرونا قرار دارد. کشاورزان با وسایل کشاورزی خاص وارد زمین‌ها شده و از این طریق گسترش بیماری می‌تواند آن‌ها را تهدید کند و باید گفت تدابیری برای ضد عفونی کردن ادوات کشت و کار و نیروهای کارگری در نظر گرفته نشده است.تشکیل قرارگاه مبارزه با کرونا باید در بخش کشاورزی نیز دیده شود و باید رهنمودها و اقدامات بهداشتی در جهت کنترل شیوع در کشاورزان نهادینه شود.»

همچنین، دکتر «مهران برادران نصیری» کارشناس اقتصاد و استاد دانشگاه در اکو ایران از تاثیرات کرونا بر بخش کشاورزی گفت: «بحران کرونا در میان مدت باعث کاهش قیمت محصولات کشاورزی می‌شود. برای کاهش تاثیر بحران کرونا در بخش کشاورزی، باید روی کالاهای استراتژیک متمرکز بود. خرید کالاهای پس زده صادراتی وجلوگیری از بالا رفتن قیمت تمام شده محصولات با دادن یارانه، از راه‌های مدیریت این بحران در بخش کشاورزی است.»

همچنین در بخشی از راهکارهای کارگروه ملی نیز می‌خوانیم که حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و حمایت ویژه از گروه‌های آسیب‌پذیر در شرایط بحرانی ضروری است. ارائه خدمات اشتغال به کارگران از جمله حمایت‌های مورد نیاز در چنین شرایط بحرانی است. تجارب بین‌المللی نشان می‌دهد که اثرات اپیدمی بر اقشار آسیب‌پذیر، از جمله کودکان، زنان باردار، افراد سالخورده، افراد مبتلا به سوء تغذیه و افراد دارای بیماری‌های مزمن به مراتب بیشتر است. در مورد کارگرانی که به دلیل اختلال ناشی از شیوع بیماری، از کسب درآمد محروم می‌شوند، فقیرتر می‌شوند و بدین ترتیب قادر به تامین مایحتاج اولیه و خرید اقلام بهداشتی ضروری نخواهند بود. با توجه به رسالت دولت برای پاسخگویی در شرایط بحرانی، بازگرداندن جریان درآمد کارگران و فعالیت‌های عادی تجاری ضروری است. کارگران باید برای یافتن مشاغل در نزدیکی خانه‌های خود تشویق شوند تا حفظ سلامتی خود و خانواده را در اولویت قرار دهند.

در رابطه با آینده کشاورزی در دوران پساکرونا اما دکتر «رضاپناه» به «فراز» گفت: «در آینده باید به سوی تغییر نظام بهره برداری از محصولات کشاورزی حرکت کنیم.» رییس اتحادیه انجمن‌های علمی گیاه پزشکی کشور با مثالی از کشور آلمان در این رابطه تاکید کرد: «برای مثال سیستم تازه خوری شهروندان در آلمان تنها ۲۵ ساعت است و این باعث افزایش انتقال محصولات کشاورزی به مصرف کننده می‌شود.»