دانه های کمیاب و گران این روزها

اگرچه ورود کرونا به کشور که با کاهش صادرات و واردات و کمبود تقاضا و عرضه، با نوسانات قیمتی زیادی در بازار اقلام مختلف همراه بود. اما ۵ برابر شدن قیمت برخی حبوبات و کمیاب شدن آن‌ها در بازار، موضوعی بود که شگفتی بسیاری از شهروندان را برانگیخت. محصولاتی کشاورزی که شاید علت افزایش قیمت آن‌ها را باید در نتیجه عوامل مختلف سیاستی، اقتصادی و زیست محیطی جستجو کرد.

معضل پیشاکرونایی

شاید برای بررسی نشانه‌های گرانی حبوبات بهنر باشد تا کمی به عقب تر برویم. دو سال پیش، فرامک عزیز کریمی، مدیرکل دفتر امور غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی در پاسخ به اینکه وضعیت تولید حبوبات از جمله عدس در کشور چگونه است و چه میزان نیاز به واردات داریم، گفت: «در برخی حبوبات از جمله نخود نیازی به واردات نداریم و سالانه بیش از 280 هزار تن نخود در کشور تولید و مصرف می‌شود.» او همچنین در نقد اختصاص یارانه به این محصولات گفت: «طی بررسی‌های میدانی هم اکنون لوبیا چیتی چینی،‌عدس کانادایی و نخود روس در بازار به وفور یافت می‌شود. طی 2 روز گذشته هم طبق فهرستی که بانک مرکزی منتشر کرد، شرکت‌های زیادی برای واردات حبوبات ارز یارانه‌ای گرفته‌اند، در حالی که امکان تولید این محصولات در داخل کشور فراهم است و بهتر بود، به جای اختصاص یارانه به واردات این یارانه به بهبود وضعیت تولید داخل اختصاص می‌یافت.»

کمی به جلوتر باز می‌گردیم. زمان پیش از ورود کرونا به کشور که ظاهرا افزایش محسوسی در قیمت حبوبات احساس می‌شد. افزایشی که دلیل آن را کاهش قدرت خرید مردم برای مصرف گوشت قرمز می دانستند. در واقع به قول اقتصاددانان، حبوبات حالا تبدیل به کالای مکمل گوشت برای مردمی شده که تحت تاثیر شاخص قیمت و اوضاع کلی اقتصاد، قادر به خرید آن نیستند. ۲۰ بهمن ماه، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران گفت: «افزایش قیمت برخی مواد غذایی از جمله گوشت قرمز، تقاضا برای حبوبات افزایش یافت.» او با بیان این که بخشی از پروتئین مورد نیاز بدن انسان می‌تواند از محل مصرف سویا و عدس تامین شود، اظهارداشت: «جایگزینی حبوبات به جای گوشت برای تامین پروتئین برای کشورهای فقیر مطلوب است اما کشور ما دارای منابع زیاد محصولات کشاورزی و مواد غذایی است؛ بنابراین به نظر می‌رسد دولت باید به گونه‌ای عمل کند که با افزایش قدرت توان خرید مردم بتواند گوشت قرمز را به سفره خانوار ایرانی بازگرداند.» او البته در آن زمان با وجود گرانی ها در مواد غذایی، بازار حبوبات را آرام توصیف کرد و افزود: «حبوبات مورد نیاز کشور در سطح عمده فروشی ها و خرده فروشی های کشور تامین شده است و کمبودی در این زمینه برای شب عید و سال آینده نداریم.»

این گفته‌ها در زمانی بیان شد که کمتر کسی پیش بینی می کرد که با ورود کرونا به کشور خبری از بازار شب عید نباشد و حبوبات نیز روی بازاری آرام به خود نبیند.

گرانی کرونایی حبوبات در سال جدید

چهارم اردیبهشت انسال بود که گزارش شد برخی اقلام از جمله حبوبات روند قیمتی صعودی به خود گرفته به گونه‌ای تا 3 برابر افزایش قیمت داشته و یک کیلوگرم عدس به قیمت 26 هزار تومان در فروشگاه‌ها عرضه می‌شود. این در حالی است که قبل از نوروز و در ایام پایانی سال و حتی در فروردین ماه سال جدید حبوبات با نرخ مناسب عرضه می‌شد اما به ناگهان و از روزهای پایانی فروردین ماه، افزایش قیمت این محصول سیر صعودی به خود گرفته است. بر اساس این گزارش‌ها در حالی که نرخ هرکیلوگرم نخود در سامانه قیمتی ۱۲۴ بین ۹۵۰۰ تا ۱۱ هزار و ۴۰۰ تومان در نظر گرفته شده که این محصول در بازار با قیمت ۱۸ هزار و ۹۰۰ تومان تا ۱۹ هزار و ۵۰۰ تومان عرضه می‌شود. همچنین هر کیلوگرم لوبیا چیتی در سامانه قیمتی ۱۲۴ از ۱۶ هزار و ۳۰۰ تومان تا ۲۱ هزار و ۳۰۰ تومان تعیین شده، اما در بازار با قیمت ۳۹ هزار و ۵۰۰ تا ۴۳ هزار تومان عرضه می‌شود. قیمت لوبیا قرمز در سامانه قیمتی سازمان حمایت ۱۳ هزار و ۲۰۰ تومان تا ۱۹ هزار و ۷۰۰ تومان تعیین شده، اما این محصول با قیمت ۲۷ هزار و ۹۰۰ تومان تا ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان به فروش می‌رسد. علاوه بر این قیمت هر کیلوگرم عدس در سامانه ۱۲۴ از ۱۲ هزار و ۵۰۰ تومان تا ۱۸ هزار و ۲۰۰ تومان ذکر شده، اما در بازار ۲۶ هزار و ۴۰۰ تومان تا ۳۱ هزار تومان به خریداران فروخته می‌شود. لپه نیز علی رغم ثبت قیمت ۱۵ هزار و ۳۰۰ تومانی تا ۲۲ هزار و ۲۰۰ تومانی در سایت سازمان حمایت، اما با قیمت ۲۴ هزار و ۸۰۰ تومان تا ۴۴ هزار تومان به دست مصرف کننده می‌رسد. قیمت عدس درجه یک در بازار زنجان حدود 22 هزار تومان بوده و عدس وارداتی روسی نیز 18 تومان در بازار عرضه می‌شود. لپه درجه یک 27 هزار تومان، لپه روسی 17 تا 18 هزار تومان، نخود اعلا و درجه یک کرمانشاه حدود 12 هزار تومان، نخود زنجان 9 هزار تومان، لوبیای چشم بلبلی 26 هزار تومان و لوبیا چیتی درجه یک هم 23 هزار تومان در بازار زنجان در حال عرضه است. قیمت لوبیا قرمز و برنج آش نیز در کف بازار به ترتیب 23 هزار تومان و 18 هزار تومان عرضه می‌شود. حال با این قیمت‌ها کسی بخواهد 2 کیلوگرم لپه ایرانی از بازار خریداری کند به دلیل نوسانات قیمت‌ها حتما باید 50 هزار تومان نزد خود داشته باشد که این شاید برای اقشار متوسط و متوسط به بالا موضوع با اهمیتی نباشد اما برای خانوارهای متوسط به پایین و اقشار کم درآمد جامعه موضوع مهمی است. اگر یک خانواده کم جمعیت جامعه بخواهد از اقلام عدس، لپه، نخود، لوبیا چیتی و لوبیا قرمز تنها یک کیلوگرم خریداری کند باید نزدیک 100 تا 120 هزار تومان به همراه داشته باشد.

قیمت‌ها به قدری بالا رفت که مقایسه آن‌ها با چند ماه پیش از آن، نکات جالبی در برداشت. به طور مثال هر کیلوگرم عدس در ابتدای تابستان سال گذشته 3 هزار 800 تا 4 هزار تومان در بازار به فروش می‌رسید، قیمت این محصول در نیمه سال به 6 هزار تا 6 هزار و 500 تومان افزایش یافت و اکنون به بیش از 20 هزار تومان در هر کیلوگرم رسیده است.

افزایش قیمت‌هایی که قاسم‌علی حسنی، دبیر اتحادیه بنکداران مواد غذایی، دلیل آن را سودجویی سوداگران عنوان کرد.

حبوبات دیگر کالای ضروری نبود

معاون اقتصادی استاندار یزد که قیمت حبوبات در این استان سرسام آور گزارش شده بود، برای اولین بار پای واردات را در این موضوع به میان کشید. او در واکنش به این گرانی‌ها، کاهش واردات حبوبات در اسفندماه را در افزایش قیمت ها موثر دانست و گفت: «پارامترهای مختلفی بر این افزایش قیمت موثر است که از جمله عدم واردات نیز بر این موضوع تاثیر گذاشته است.» علی افشارپور، ادامه داد: «با شیوع کرونا واردات حبوبات با کاهش مواجه بوده و کاهش عرضه نیز بر افزایش این قیمت‌‌ها دامن زده است و تقریبا تمام کشور درگیر این موضوع هستند و فقط به یزد اختصاص ندارد.»

اما برای کشف ارتباط واردات با گرانی حبوبات باید به زمان سیاست ارزی دولت برای کالاهای اختصاصی بازگشت. دولت پس از تک نرخی کردن ارز و اختصاص نرخ ۴۲۰۰ تومانی برای واردات با مشاهده آثار نامطلوب اقتصادی خیلی زود از این سیاست دست کشید و اختصاص ارز دولتی را صرفا محدود به کالاهای ضروری کرد. با این حال فهرست این کالاها مدام در حال تغییر بود. حبوبات نیز از این تغییر و تحولات در امان نماند. اواخر فروردین ماه سال ۹۸ بود که وزارت صنعت، معدن و تجارت از حذف شدن ارز دولتی ۴۲۰۰ تومانی برای واردات گوشت قرمز خبر داد و پس از آن، معاون توسعه بازرگانی و صنایع کشاورزی وزیر جهاد کشاورزی از حذف شدن ارز دولتی برای واردات کره، حبوبات و چای خبر داد.

این شاید آغاز مسیر صعودی قیمت حبوبات محسوب می‌شد. ماجرا اما به زبان سده این بود که حالا وارد کنندگان حبوبات باید با قیمت ارز بالاتری اقدام به واردات این محصولات به کشور می‌کردند و در نتیجه قیمت این محصولات در بازار داخلی با افزایش مواجه شد. علی اکبر مهرفرد، معاون توسعه بازرگانی و صنایع کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، در این رابطه به ایسنا گفت: «حبوبات مانند بسیاری از اقلام پر مصرف مردم جزو کالاهای اساسی بود و مشمول دریافت ارز دولتی 4200 تومانی می‌شد و این موضوع یکی از اثر گذارترین دلایل افزایش قیمت حبوبات در پایان سال گذشته بود.»

حسنی، دبیر اتحادیه بنکداران مواد غذایی نیز با بیان اینکه ارزهای نیمایی و یارانه‌ای آفت اقتصاد کشور است، افزود: «این ارزهای دولتی رقابت را غیرمنصفانه کرده است. عده‌ای دسترسی به این ارزها دارند و عده‌ای دیگر نیز ندارند. این افرادی که ارز دولتی دریافت می‌کنند با ارز دولتی خرید می‌کنند ولی با قیمت آزاد محصولاتشان را می‌فروشند.» دبیر اتحادیه بنکداران مواد غذایی آزادسازی و حذف ارز دولتی را که موجب افزایش رقابت می‎شود و همچنین ‌استفاده از ظرفیت‌های تجار ایرانی مقیم خارج از کشور و ورد آنها به بازار بدون رانت را از راهکارهای کاهش قیمت حبوبات در بازار بیان کرد، و ادامه داد: «هرگونه اختصاص ارز اعم از یارانه‌ای، دولتی و یا نیمایی در موادغذایی عامل افزایش فساد و رانت است.»

تاثیر عوامل فنی

شاید اگر به مروری بر صحبت‌های دو سال پیش مدیرکل دفتر امور غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی درباره چگونگی کشت حبوبات انجام دهیم، مشخص شود که ماجرای حبوبات که به گفته عزیزکریمی، قرار بود از تولید داخل تامین شود و اساسا نیازی به واردات نباشد چگونه با گره خوردن به واردات و ماجراهای ارز های نیمایی و ۴۲۰۰ تومانی، بحران افزایش قیمت را پدید آورد.

مدیرکل دفتر امور غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی در آن زمان، به تدوین برنامه جامعی برای تولید حبوبات در کشور اشاره کرد و گفت: «اکنون اکیپی از کارشناسان ما با توجه به هم‌جواری با کشور ترکیه رفته‌اند و ارقام مناسبی را شناسایی کرده‌اند که بتوانیم حبوبات را در فصل پاییز و زمستان را هم کشت کنیم، چرا که بسیاری از حبوبات در کشور ما در فصل فروردین ماه کشت می‌شود که عملا بارندگی پاییز و زمستان را برای دو محصول نخود و عدس از دست می‌دهیم. » عزیزکریمی این را هم گفت: «از طرف دیگر باید از بذری استفاده کنیم که در کشت پاییزه بتوانند سرمای زمستان را تحمل کنند و به صورت پایلوت حدود 40 هزار هکتار برای دومین سال متوالی نخود پاییزه کشت کردیم که دو ماه دیگر برداشت آن شروع می‌شود.»

او همچنین از انجام پروژه‌های مشترکی با مرکز بین‌المللی تحقیقات کشاورزی مناطق خشک و نیمه خشک (ایکاردا) خبر داد و گفت: «این پروژه مشترک به کشت دیم عدس، نخود، گندم و جو در 4 استان‌ لرستان، کرمانشاه، آذربایجان شرقی و کردستان اختصاص دارد تا بتوانیم نتیجه نهایی آن را مشخص کرده و آن را به سایر بخش‌ها تعمیم دهیم.»

اما حالا و در پی افزایش قیمت حبوبات، محمدرضا وجدانی فخر کارشناس و فعال اقتصادی در حوزه محصولات کشاورزی در گفت‌وگو با ایلنا درباره دلایل سیر صعودی قیمت حبوبات در بازار، گفت: «از حدود 10 تا 15 سال پیش کم آبی تاثیر خود را با کاهش سطح زیر کشت بر تولید محصولات گروه حبوبات گذاشت.» او کاهش سطح زیرکشت حبوبات را عامل دیگری برای این افزایش قیمت دانست.

در یک نگاه کلی‌تر شاید باید موضوع افزایش قیمت حبوبات را نیز به مانند بسیاری دیگر از محصولات تولیدی کشاورزی در زنجیره‌ای از عوامل و بحران‌های زیست محیطی و سیاست‌های اشتباه دانست. افزایش بهایی که حالا که به قیمت کوچک شدن سفره مردم از محصولاتی منجر می‌شود که خود آن را برای جایگزینی محصول گران‌تری همچون گوشت انتخاب کرده بودند.