چتر کوچک بیمه بیکاری بر سر کارگران

پای کرونا که به کشور باز شد خیلی شود مشخص شد یکی از بزرگ‌ترین قربانی آن کسب و کارها و مشاغل است. با تعطیلی اجتناب ناپذیر بسیاری از مشاغل، صدها هزار نفر شغل خود را از دست دادند. اما یک کورسوی امید برای از این افراد وجود داشت. طبق قانون بیمه بیکاری، افرادی که حق بیمه پرداخت می‌کنند اگر در اثر یک شرایط پیش بینی نشده شغل خود را از دست بدهند، مشمول دریافت بیمه بیکاری می‌شوند. تهمیدی قانونی برای حمایت از صدها هزار نفر که درآمد خود را به ناگهان از دست می‌دهند. اما مشکل بزرگی دیگر وجود دارد. چتر بیمه بیکاری آن‌قدرها گسترده نیست که بر سر تمام بیکار شده‌ها قرار گیرد.

چیستی بیمه بیکاری و تصمیم‌های دولت

مرکز پژوهش‌های مجلس در تازه‌ترین گزارش خود از احتمال بیکاری ۲ تا ۶ میلیون نفر سخن گفته است. بر اساس آمارها اما درخواست بیمه بیکاری در اثر کرونا تا اینجا حدود ۷۰۰ هزار نفر بوده است. اما نگرانی‌های زیادی برای تحت پوشش قرار گرفتن برای مردم وجود دارد. طبق قانون، بیمه بیکاری به بیکار شدن غیر ارادی باز می‌گردد. در شریطی کارفرمایان علاوه بر ۳۰ درصد حق بیمه ۳ درصد نیز برای بیمه بیکاری کارگر واریز کرده باشند، بیمه بیکاری تعلق خواهد گرفت. اما در تعاریف قانونی سال ۶۹ خبری از کرونا نبود و نیاز بود تا این مساله در زمره حوادث غیر مترقبه قرار گیرد. ستاد ملی مبارزه با کرونا سرانجام کرونا را نیز در فهرست قرار داد تا بیکار‌شدگان ناشی از این ویروس نیز مشمول قانون شوند.

چندی پیش، مدیر بیمه بیکاری وزارت در مورد آخرین وضعیت سامانه بیمه بیکاری اظهار کرد: «به‌منظور جلوگیری از تردد افراد و لزوم قطع زنجیره انتقال بیماری کرونا، از ۲۳ اسفند ماه سامانه بیمه بیکاری راه‌اندازی شد و افراد در صورت داشتن شرایط، می‌توانند درخواست خود برای دریافت بیمه بیکاری را بدون نیاز به مراجعه حضوری، در این سامانه ثبت کنند.» او همچنین گفت که در مرحله اول پالایش اطلاعات، اطلاعات ۲۵۰ هزار متقاضی را جهت پالایش بیمه‌پردازی به تامین اجتماعی ارسال کرده‌ایم. بابایی همچنین میزان مقرری روزانه بیمه شده بیکار را معادل ۵۵ درصد متوسط مزد یا حقوق و یا کارمزد روزانه بیمه شده عنوان کرد.

او در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه اگر بیکاری به علت کرونا نباشد و فقط کارفرما اعلام عدم نیاز کرده باشد، باید در سامانه ثبت نام کنیم، گفت: «افرادی که بیکارش‌شان متاثر از کرونا نبوده اما طبق روال بیکار شده‌اند، بر اساس بند 6 شیوه‌نامه مشترک باید همان روال قبل در تقاضای بیمه بیکاری را انجام دهند و مراجعه حضوری به ادارات کار داشته باشند. تمرکز ما بر مشاغلی است که متاثر از کرونا هستند. براساس ماده 6 قانون بیمه بیکاری برای بیکاری کرونایی شرایط خاصی را در نظر گرفتیم و این مورد را جزو موارد غیرمترقبه به حساب می‌آید.»

چند روز بعد ۱۰ رسته فعالیت مشمول بیمه بیکاری ناشی از بیماری کرونا اعلام شد که شامل مراکز تولید و توزیع غذاهای آماده اعم از رستوران‌ها، بوفه‌ها، طباخی‌ها، تالارهای پذیرایی، قهوه‌خانه‌ها، اغذیه فروشی‌ها و موارد مشابه به تشخیص وزارت صنعت، معدن و تجارت، مراکز مربوط به گردشگری شامل هتل‌ها، هتل آپارتمان‌ها، مجتمع‌های جهانگردی و گردشگری، مهمان‌پذیرها و…، حمل‌ونقل عمومی مسافر درون شهری و برون شهری(هوایی وجاده‌ای وغیره)، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری، تولید و توزیع پوشاک، تولید و توزیع کیف و کفش، مراکز توزیع آجیل، خشکبار، قنادی، بستنی و آبمیوه‌، مراکز و مجتمع‌های ورزشی و تفریحی، مراکز و مجتمع‌های فرهنگی و آموزشی و مراکز تولید، توزیع و فروش صنایع دستی بودند. همچنین اعلام شد که سایر بنگاه‌هایی که جزو ۱۰ گروه شغلی مذکور نبوده اما به دلیل اثرات ناشی از این ویروس ناچار به کاهش فعالیت و تعدیل بخشی از نیروی کار خود شده‌اند با تشخیص مدیران کل تعاون کار و رفاه اجتماعی و تأمین اجتماعی استان می‌توانند از مزایای بیمه بیکاری استفاده کنند.

چتری که بر سر همه نیست

آنچه که در سیل ثبت نام برای دریافت بیمه بیکاری وجود دارد، عدم شمول قانون برای بسیاری از افراد است. طبق اظهارات مدیرکل اشتغال و بیمه بیکاری وزارت کار، ۹ دسته از افرادی که بیکار شده‌اند مشمول دریافت این نوع بیمه نمی‌شوند:

۱. اگر مدارس غیرانتفاعی شهریه را از والدین دریافت کنند و کلاس‌ها به صورت مجازی برگزار شده باشد، معلمان مشمول بیمه بیکاری نمی‌شوند و مرکز آموزشی موظف به پرداخت حقوق است.

۲. افرادی که بیکاری آنها تحت تاثیر شیوع ویروس کرونا نبوده اما طبق روال بیکار شده‌اند، بر اساس بند ۶ شیوه‌نامه مشترک باید همان روال قبل در تقاضای بیمه بیکاری را انجام دهند و مراجعه حضوری به ادارات کار داشته باشند.

۳. مشاغل کم خطر از ۲۳ فروردین شروع به کار کرده‌اند و برخی هم از ۳۰ فروردین شروع به کار می‌کنند. اگر برحسب شرایط کارگاهی مجبور به تعطیلی شد، شرایط آن را لحاظ می‌کنیم. این افراد شامل ماده ۱۵ و ۱۶ قانون کار مربوط به تعلیق قرارداد کار هستند. در صورتی که کارگران خارج از شرایط کرونا بیکار شده‌اند، طبق روال بیمه بیکاری می‌گیرند.

۴. کارگرانی که در لیست بیمه‌پردازی ماه‌های دی و بهمن حضور ندارند و کارفرما حق بیمه این دو ماه را برای آنها واریز نکرده است، احتمالاً پیامک عدم شمولیت دریافت کرده‌اند. این افراد باید از کارفرما بخواهند که بیمه‌پردازی را انجام دهد و از طریق ادارات کار پیگیر باشند.

۵. کارگران روزمزد اگر بیمه نداشته باشند، مشمول بیمه بیکاری نمی‌شوند.

۶. گر فردی بیمه خویش‌فرما داشته باشد، نمی‌تواند از مزایای بیمه بیکاری استفاده کند.

۷. اگر کارگری در دی و بهمن ماه در کارگاه دیگری کار می‌کرده و الان کد کارگاه فعلی‌اش را وارد سیستم کرده است، پیامک عدم شمولیت دریافت می‌کند.

۸. رانندگان مسافرکش خودروهای شخصی بیمه‌ بیکاری ندارد. اگر تاکسی متعلق به فرد دیگری باشد شامل مواد دو و سه قانون کار است که باید برای بیمه بیکاری اقدام کند اما اگر تاکسی متعلق به خود فرد باشد و حتی اگر بیمه رانندگان تاکسی هم داشته باشد، بازهم مشمول دریافت بیمه بیکاری کرونا نیستند.

۹. درباره کارکنان دانشگاه‌های غیرانتفاعی و آزاد، اگر فردی مشمول قانون کار باشد و دانشگاه در این مدت از دانشجویان شهریه نگرفته باشد، کارکنان مشمول بیمه بیکاری می‌شوند اما اگر کلاس‌ها به صورت مجازی برگزار شده باشد، باید دانشگاه حقوق فرد را بپردازد. در بخش خدمات و کارگری تقاضای بیمه بیکاری بدهند.

نگاهی به این لیست اما نشان می دهد که جمعیت بسیاری از افرادی که در اثر کرونا شغل خود را از دست داده‌اند، ممکن است مشول این حمایت قانونی نشوند. برخی برآورد‌ها از میزان ۷۰ درصدی عدم پوشش بیمه بیکاری خبر می‌دهد. آمارها نشان می‌دهد با وجود بالا بودن تعداد بیکاران و کارجویان تنها ۲۵۰ هزار نفر در کشور در سال ۹۸ از مزایای بیمه بیکاری استفاده می‌کنند. در همین حال مدیرکل حمایت از مشاغل و بیمه بیکاری وزارت کار در گفت وگو با ایسنا، با اعلام آخرین آمار کارگران تحت پوشش بیمه بیکاری می‌گوید: «هم اکنون ۲۵۸ هزار نفر در کشور در حال دریافت مقرری بیمه بیکاری هستند که این میزان نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۲ درصد افزایش داشته است.» همین مساله باعث شد که مدیرکل بیمه بیکاری و حمایت از مشاغل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بگوید که در صورت تخصیص اعتبار از سوی سازمان برنامه و بودجه، پرداخت‌ها عملیاتی خواهد شد. و برای این منظور باید از صندوق توسعه ملی منابعی برای پرداخت این مقرری پیش بینی شود. او با بیان اینکه جهت برقرار شدن بیمه بیکارشدگان ناشی از شیوع کرونا، ۵ هزار میلیارد تومان اعتبار باید تخصیص داده شود، ادامه داد: «سال گذشته تعداد کل مقرری‌بگیران بیمه بیکاری ۲۶۰ هزار نفر بود این در حالی است که از ۲۳ اسفند تاکنون ۶۵۴ هزار درخواست برای دریافت بیمه بیکاری ثبت شده است. همین مساله نشان می‌دهد که برای پوشش این تعداد بیکار، باید تخصیص اعتبار ویژه‌ای صورت بگیرد.»

همچنین به گزارش سازمان تأمین اجتماعی، براساس گزارش منتشر شده از سوی دفتر آمار و محاسبات اقتصادی و اجتماعی این سازمان تعداد بیمه شدگان اصلی تحت پوشش تأمین اجتماعی تا پایان خرداد ۹۸ به ۱۴ میلیون و ۱۱۸ هزار نفر رسیده است. نتايج طرح آمارگيري نيروي‌كار نیز که در زمستان سال ١٣٩٨ منتشر شد، نشان می‌دهد نرخ بيكاري افراد ١٥ ساله و بيش‌تر كه ١٠,٦ درصد از جمعيت فعال (شاغل و بيكار) طی چهار هفته منتهی به هفته مرجع آمارگیری بيكار بوده‌اند. در زمستان ١٣٩٨، به ميزان ٤٢,٤ درصد جمعيت ١٥ ساله و بيش‌تر از نظر اقتصادي فعال بوده‌اند، يعني در گروه شاغلان يا بيكاران قرار گرفته‌اند.

با این میزان از افرادی که زیر چتر حمایتی بیمه بیکاری قرار نمی‌گیرند، اگر پیش بینی چند میلیونی مرکز پژوهش‌های مجلس را معیار قرار دهیم باید در ماه‌های آینده منتظر افزایش بیکاران در اثر کرونا و از دست رفتن منبع درآمدی برای این افراد و عدم شمول بیمه بیکاری به آن‌ها بود.