حاشیه نشینان در آتش

یک سوی ماجرا، چابهار با پاساژهای پر زرق و برق و ساحل‌های چشم نواز به عنوان یک منطقه آزاد تجاری که شاهراه واردات ماشین‌های لوکس و کالاهای مصرفی است و تنها چند کلیومتر آن طرف‌تر، در سوی دیگر ماجرا، ده‌ها سکونتگاه‌ها غیر رسمی با هزاران حاشیه نشین در خانه‌های حصیری با وضعیتی نابسمان. حالا چند شب پیش، شعله‌های آتش به جان یکی از این سکونتگاه‌های حاشیه چابهار افتاد و صد‌ها نفر را بی خانمان کرد. خبری تلخ که چندان در رسانه‌ها نیز به آن پرداخته نشد.

جنگولک در حریق

به گزارش روابط عمومی جمعیت هلال احمر استان سیستان و بلوچستان، مدیرعامل جمعیت هلال احمر سیستان و بلوچستان با اعلام وقوع آتش‌سوزی در محله جنگلوک بندر چابهار گفت: «ساعت ۱۵:۰۵ روز گذشته، ۱۸ اردیبهشت، برخی منازل محله جنگلوک شهرستان چابهار آتش گرفت.» او افزود که بلافاصله پس از اطلاع از حادثه ۵ تیم عملیاتی - امدادی در محل حادثه حاضر شدند. عملیات اطفای حریق توسط تیم‌های آتش نشانی و همکاری نجاتگران جمعیت هلال احمر بندر چابهار 2 ساعت به طول انجامید. در این حادثه متاسفانه ۳۰ خانوار دچار خسارت شدند. رسول راشکی، با اشاره به اسکان اضطراری افراد حادثه دیده در آتش سوزی گفت: در منطقه‌ای امن اردوگاه اسکان اضطراری برپا شد و ۳۰ خانوار که در این حادثه خسارت دیده بودند توسط عوامل جمعیت هلال احمر شهرستان چابهار در چادرهای امدادی اسکان اضطراری داده شدند و اقلام زیستی - امدادی مورد نیاز نیز تحویل این خانوارها شد.

روز پنجشنبه 18 اردیبهشت 99 ویدیوئی در فضای مجازی منتشر شد که از آتش‌سوزی در منطقه حاشیه‌نشین جَنگَلوک چابهار خبر می‌داد؛ منطقه جَنگَلوک همانطور که پیشتر گفته شد از مناطق چهارده‌گانه حاشیه شهر چابهار است و جمعیتی حدودا 2 تا 3 هزار نفر دارد. فرماندار ویژه چابهار می‌گوید: با یک بی‌احتیاطی و آتش گرفتن یک گاز پیکنیکی در یکی از خانه‌های کپری جنگلوک، آتش سرایت می‌کند و 15 کپر را می‌گیرد؛ خوشبختانه این آتش‌سوزی تلفات انسانی نداشته و بقیه کپرها هم سالم ماندند و تنها 15 کپر آتش گرفته است. رحمدل بامری در گفت‌وگو با تسنیم می‌افزاید: 30 چادر موقت میان بحران‌دیدگان آتش‌سوزی توزیع شده تا فعلاً در آن‌ها اسکان موقت پیدا کنند. بامری تصریح می‌کند: مناطق حاشیه‌نشین چابهار در حال ساماندهی هستند؛ بنیاد مسکن مکلف شده ساماندهی کند و خانه بسازد؛ جنگلوک اما هنوز در طرح نیامده؛ پیگیر هستیم طرح جنگلوک هم اجرا شود و افراد بتوانند در خانه‌های ایمن بدون کپر زندگی کنند.

حاشیه‌نشینان جنگلوک به این دلیل که در یک منطقه با کاربری اداری ساکن هستند، طرح ساماندهی‌شان مانند دیگر مناطق حاشیه شهر چابهار هنوز اجرایی نشده است. آتش‌سوزی و بلایای طبیعی مانند سیل و طوفان بیشترین آسیب را به مناطق حاشیه‌نشین چابهار می‌زند و در مناطق حاشیه‌‌نشینی چابهار و استان امری عادی است و هر از چند گاهی اتفاق می‌افتد، در طوفان و سیل فروردین‌ماه سال گذشته نیز حداقل 100 کپر حاشیه چابهار در منطقه حاشیه‌نشین میرآباد تخریب شد.

مسئول آتش نشانی شهرداری چابهار نیز گفت: روز گذشته 30بسته کمک توسط پرسنل این نهاد، تهیه و در بین 30 خانوار حادثه دیده آتش سوزی اخیر محله جنگلوک این شهرستان، توزیع شد. ابوالحسن سراوانی، در گفت و گو با خبرنگار فارس در زاهدان، اظهار کرد: این بسته‌های کمک معیشتی توسط پرسنل آتش نشانی و خدمات ایمنی چابهار و از هزینه شخصی تهیه شده که شامل برنج، روغن، رب گوجه فرنگی، حبوبات و غیره بوده است. مسئول آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری چابهار ادامه داد: ارزش ریالی هر یک از این 30 بسته کمک معیشتی، در حدود 2میلیون ریال برآورد شده است. او خاطرنشان کرد: هدف از اجرای این اقدام، کمک به معیشت خانواده‌های آسیب دیده در آتش سوزی‌های اخیر بوده است.

این مسئول در پایان از مردم در خواست کرد تا در حد توان به خانواده‌هایی که از نظر معیشتی دچار مشکلاتی هستند، کمک کنند. شاید این گفته های پایانی معنایی روشن برای حاشیه نشینان چابهار در سال های آخر داشته باشد. افرادی که در حوزه مناطق آزاد، چندان چشم امیدی به کمک‌های دولت نداشته و باید منتظر توصیه‌های از جنس همیاری و کمک‌های مردمی باشند.

بحران مرکز-حاشیه در مناطق آزاد

ماجرای آتش سوزی اخیر شاید دوباره ذهن‌ها را متوجه بحرانی عمیق‌تر در حاشیه منطقه آزاد چابهار کند. نگاهی به آمار و ارقام حاشیه نشینی در این منطقه خود گویای بسیاری از مسایل است. بنا بر برخی گزارش‌ها چیزی بالغ بر 500 هزار نفر از جمعیت 2 میلیون و 600 هزار نفری سیستان‌ و بلوچستان در سکونتگاه‌های غیر‌رسمی حاشیه شهرها‌ زندگی می‌کنند. شهرهای زابل، چابهار، کنارک و زاهدان بیشترین جمعیت حاشیه‌نشین سیستان و بلوچستان را تشکیل می‌دهند و زاهدان با بیش از 250 هزار نفر جمعیت حاشیه‌نشین، رکورد‌دار این شهرهاست. اما اهمیت حاشیه‌نشینی بیشتر به چابهار برمی‌گردد که بزرگترین منطقه حاشیه‌نشین کشور در آن قرار دارد، چرا که به گفته مسئولان که البته آمار دقیقی هم ارائه نمی‌دهند، 40 تا 50هزار نفر از جمعیت 90 تا 100هزار نفری شهر چابهار در حاشیه زندگی می‌کنند که بیشترین جمعیت حاشیه‌نشین یک شهر در کشور نسبت به جمعیت آن است. بنا بر گفته مسئولان ۶۰ درصد جمعیت این بندر در ۳۳۰ هکتار از اراضی حاشیه شهر شامل مناطق جنگولک، کمب‌ مرادآباد، رمین، عثمان‌ آباد، میرآباد و نوک‌آباد، ساکن هستند.

به گفته فرماندار ویژه چابهار افرادی که از روستاها و شهرهای گوناگون به امید یافتن کار و درآمدی بهتر در منطقه آزاد تجاری به چابهار مهاجرت کرده‌اند، اکنون در مناطق حاشیه شهر ساکن هستند و توسعه نامتوازن و گسترش حاشیه‌نشینی یکی از پیامدهای ایجاد منطقه آزاد تجاری و صنعتی در چابهار است.

استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرق ایران با وسعتی حدود ۱۸۷ هزار و ۵۷۸ کیلومترمربع، معادل ۱۱.۴ درصد از کل مساحت کشور را تشکیل داده و یکی از وسیع‌ترین استان‌های کشور است که تنوع اقلیمی و بافتی متفاوتی دارد، این تنوع اقلیمی سبب تنوع شکلی و ساختاری در مساکن این استان شده است زیرا طبق رویه اکثر مناطق کشور اساس اندیشه ساخت مسکن در این منطقه هم کاهش هزینه‌های مربوط به ساختمان و پرهیز از حمل‌ونقل بی‌جا و استفاده از مصالح بومی است. از سوی دیگر از قدیم‌الایام مسکن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و شاید اولین نیازهای بشر مطرح بوده است و طبق تعریف کوچک‌ترین عنصر سکونتگاه‌ها را تشکیل می‌دهد، مسکن زاییده مهم‌ترین نیاز انسان‌ها و یکی از پدیده‌های جغرافیایی هر منطقه است. طبق آمار رسمی اعلام شده از سوی اداره کل راه و شهرسازی سیستان و بلوچستان در ۴ شهر زابل، زاهدان، چابهار و ایرانشهر با مجموع جمعیت حدود ۳ میلیون نفر، یک میلیون و ۸۲ نفر حاشیه‌نشین زندگی می‌کنند و طبق همین آمار رتبه نخست حاشیه‌نشینی نسبت به جمعیت در کشور متعلق به شهر بندری چابهار است. فرماندار چابهار در گفت و گو با مهر، اظهار داشت: هم‌اینک بیش از ۷۰ هزار نفر از جمعیت ۳۰۰ هزار نفری این شهرستان در ۱۴ سکونتگاه غیررسمی و در مناطق حاشیه نشین بدون امکانات برق، بهداشت، مدرسه و آب زندگی می‌کنند. معین‌الدین سعیدی نماینده منتخب مردم چابهار در مجلس یازدهم نیز در گفت‌وگو با تسنیم می‌گوید: چابهار بالاترین نرخ رشد حاشیه‌نشینی در کشور و همچنین بالاترین نسبت حاشیه‌نشینی را دارد؛ هیچ ‌جای ایران نصف جمعیت یک شهر حاشیه‌نشین نیستند؛ همچنین برمبنای برآوردهای نهادهای آماری، الگوی زیست حاشیه‌نشینان چابهار هم در ایران بی‌سابقه است.

چابهار، نگین توسعه شرق کشور نام گرفته و در حال حاضر پروژه‌های بسیار مهمی در این بندر بین‌المللی در حال اجراست. اما همین طرح مناطق آزاد و رها کردن نظارت‌های دولتی با افزایش قیمت زمین باعث کوچ بسیاری از افراد به مناطق حاشیه‌ای شده است.

اما مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار در این باره با ربط دادن حاشیه نشینی به آداب و رسوم مردم، سعی در تفسیر دیگری از ماجرا دارد. او در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم می‌گوید: اینکه حاشیه‌نشینی را به صورت یک جانبه به منطقه آزاد تجاری نسبت دهیم قضاوت نسبتاً درستی است، چرا که در هر جای دنیا که توسعه و رشد اقتصادی یک فرصت بوده، حاشیه‌نشینی نیز معضل آن منطقه بوده‌ است. به عقیده کردی حاشیه‌نشینی در چابهار ریشه تاریخی دارد به طوری که قبل از انقلاب نیز با وجود آنکه هنوز منطقه آزاد تشکیل نشده بود، مردم محله شیری‌های چابهار کپرنشین و حاشیه‌نشین بوده‌اند.

اما برخلاف گفته او، بسیاری اعتقاد دارند که ساکنان حاشیه‌نشین چابهار پایین‌ترین شاخص‌های زندگی را دارند. مردم محروم و زیر خط فقر حاشیه چابهار فاقد حداقل امکانات رفاهی هستند و آب، برق و فضای بهداشتی و آموزشی ندارند. معاون استاندار سیستان و بلوچستان و فرماندار شهرستان ویژه چابهار نیز یادآور می‌شوند: متأسفانه حدود ۷۰ هزار نفر جمعیت حاشیه‌نشین در چابهار وجود دارد که از سال‌ها قبل تاکنون فاقد امکانات اولیه نظیر برق، آب، آموزش، بهداشت، طرح هادی و سایر خدمات رفاهی و دولتی هستند.

ماجرای آتش سوزی جنگولک اگرچه خسارت جانی برجا نگذاشت اما از میان اظهار نظرهای دست اندرکاران منطقه و آشکار شدن وضعیت زندگی ده‌ها هزار نفر در این مناطق، بار دیگر موضوع حاشیه نشینی در کنار مناطق آزاد را داغ کرد. موضوعی که مسولان منطقه آزاد چابهار معمولا به دلیل لطمه نخوردن به سرمایه گذاری، سعی در کتمان آن دارند. حدود ۳ سال پیش نیز که اخباری از ابتلای چند ده نفر به ویروس اچ آی وی در یکی از روستاهای اطراف چابهار به گوش رسید، مسولان این منطقه فورا به تکذیب آن پرداختند. فقر و نابرابری اگرچه موضوع خاص روستاهای اطراف چابهار نیست اما ویژگی خاص مناطق ازاد که باعث به وجود آمدن بخش‌هایی با فاصله چند کیلومتر و اختلاف فاحش سطح زندگی می شود را باید یکی از مهم‌ترین آسیب‌های سیاست‌های کلان اقتصادی دانست.