سقف بلند فقر

فقر، معمولا یک توصیف نسبی برای شرایط معیشتی افراد است، اما هنگامی که پا به اقتصاد می‌گذارد، معنای روشن و قابل سنجشی پیدا می‌کند. هر ساله با اعلام خط فقر، نگاه‌ها به سوی درآمد‌ خانوار‌های ایرانی در برابر هزینه‌های آن‌ها جلب می‌شود. حالا چند روز پیش خط فقر یک خانواده ۴ نفره ۹ میلیون تومان تعیین شده است. این دقیقا چه معنایی دارد و چه تعداد از افراد زیر خط فقر هستند؟

خط فقر، ۹ میلیون تومان

سال گذشته خط فقر در اردیبهشت ماه ۹۸ ، هشت میلیون تومان اعلام شد اما امروز نسبت به مدت مشابه سال گذشته خط فقر برای یک خانواده ۴ نفره به مرز ۹ میلیون تومان نزدیک شده است. در شرایطی که رکود اقتصادی ناشی از خروج ایالات متحده از توافق برجام و بازگشت تحریم‌های این کشور علیه ایران در بیش از یک سال اخیر باعث رکودی شدید در اقتصاد کشور، کاهش صادرات نفت و تورم شدید شده بود، ویروس کرونا تیر خلاصی بر پیکر خانوارهای ایرانی بود که به سختی می خواستند خود را با شرایط موجود وفق دهند. با چنین خط معیاری برخی رسانه‌ها تخمین زده‌اند که دستکم نیمی از جمعیت کشور زیر خط فقر و در فقر مطلق قرار خواهند گرفت، آن هم در شرایطی که بحران کرونا باز هم دستکم صدها هزار نفر را بیکار (دائمی یا موقتی) کرده و بسیاری از کسب و کارها را به تعطیلی کشانده است. این در شرایطی است که پایه دستمزد کارگردان در سال ۹۹ با کش و قوس‌های فراوان در نهایت روی عدد ۱.۸ میلیون تومان بسته شد. در حالی که بسیاری از کارگران حتی از این حداقلی نیز محروم بوده و قرارداد کاری نداشته یا به دلیل شرایط بد اقتصادی ناچار به پذیرش شرایط غیرقانونی کارفرمایان هستند.

سمیرا احمدی، کارشناس اقتصاد، در گفتگو با ایسنا، خط فقر یا آستانه فقر را حداقل درآمدی می‌داند که برای زندگی در یک کشور خاص در نظر گرفته می‌شود. به گفته او، گام اول در تشخیص فقیر از غیرفقیر معیاری است که بر اساس آن بتوان تعیین کرد که چه کسی فقیر است و چه کسی فقیر نیست. این معیار در مطالعات خط فقر نامیده می‌شود. مارتین راوالیون خط فقر را به صورت مخارجی که یک فرد در یک زمان و مکان معین برای دسترسی به یک سطح رفاه مرجع متحمل می‌شود، تعریف می‌کند. افرادی که به آن سطح رفاه دسترسی ندارند، فقیر و کسانی که به این سطح رفاه دسترسی دارند، غیرفقیر تلقی می‌شوند.

در بعضي از مطالعات در اندازه‌گيري رفاه و فقر، براي تبديل رفاه خانوار به رفاه فردي، مخارج كلي خانوار را به تعداد افراد موجود در خانوار تقسيم مي‌كنند و سپس مخارج كلي سرانه را به عنوان اندازه رفاه هر عضو خانوار در نظر مي‌گيرند. در اين روش فرض مي‌شود همه اعضاي خانوار سهم يكساني از مخارج دريافت مي‌كنند. در ايران نيز مطالعات مختلفي در اين خصوص صورت گرفته و تقريبا به نتايج مشابهي رسيده‌اند. از جمله مطالعه‌اي در معاونت رفاه صورت گرفته و با روش كولتر ضريب هزينه‌اي تركيبات مختلف بعد و سن اعضاي خانوار برآورد شده است كه در جدول ذيل به برخي از آنها اشاره شده است. طبق اين جدول به عنوان مثال هزينه يك خانواده شهري چهار‌نفره، با تركيب دو بزرگسال، يك نوجوان و يك كودك ٤/٢‌برابر هزينه يك فرد بزرگسال است. بنابراين با ضرب كردن خط فقر يك فرد بزرگسال در ضريب ابعاد مختلف خانوار، مي‌توان به خط‌فقر متناسب با آن خانوار رسيد. روش فوق براي اندازه‌گيري خط‌فقر ملي استفاده مي‌شود.

فقر مطلق، فقر نسبی

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، پیش از این گفته بود که رئیس کمیته امداد، صراحتا به او گفته است که امروز در کشور فقر مطلق وجود ندارد. رئیس‌جمهوری ایران در دوران رقابت انتخاباتی برای در دست‌گرفتن دولت دوازدهم نیز وعده داده بود تا پایان کار این دولت، فقر مطلق را ریشه‌کن خواهد کرد و حال بیش از دو سال پس از آغاز به کار دولت دوازدهم او مدعی است این کار را به سرانجام رسانده‌است.

اما نگاهی به گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس در سال‌های گذشته، خلاف این مساله را نشان می‌دهد.

طبق گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس در آذر ۹۷ تحت عنوان خط فقر ایران در سال ۱۳۹۵ و مروری بر روش محاسبه آن ارائه کرد، در سال۱۳۹۵، حدود ۳ میلیون و ۴۴۰ هزار خانواده با جمعیتی بالغ بر ۱۳ میلیون و ۳۲۶ هزار نفر، یعنی نزدیک به ۱۶،۷ درصد کل جمعیت، زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کردند. این برآوردها بر اساس محاسبه هزینه خانوار و با در نظر گرفتن امکان دسترسی به ۲۱۰۰ کالری غذا و مقایسه آن با درآمد خانوار به دست آمده بود. بر اساس این محاسبات، ۱۵ درصد خانواده‌های روستایی و ۱۲ درصد خانواده‌های شهری و در مجموع ۱۴درصد خانوارهای کل کشور در سال ۱۳۹۵ در فقر مطلق زندگی کرده و از تامین غذای کافی برنیامده‌اند. محسن هاشمی، رئیس شورای شهر تهران، ۲۳ مرداد ۹۷ با استناد به آمار رسمی، گفته بود که یک سوم مردم ایران زیر خطر فقر و یک دهم آنان در زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کنند. حسین راغفر، اقتصاددان، خط فقر مطلق برای یک خانواده چهار نفری شهری را حدود چهار میلیون تومان عنوان کرده و نتیجه گرفته بود که ۳۳ درصد جمعیت ایران دچار فقر مطلق هستند و شش درصد آنها نیز در زیر خط گرسنگی به سر می‌برند.

در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، فقر به صورت مطلق محاسبه شده است. «فقر مطلق»، به تعریف این نهاد، به معنای «ناتوانی در کسب حداقل استاندارد زندگی» است. همین نهاد می‌گوید که «در محاسبه خط فقر مطلق، از روش حداقل نیازهای اساسی تکراری استفاده شده است. همچنین از آنجایی که در کشور ایران تنوع اقلیمی زیادی وجود دارد و در برخی مناطق سطح قیمت‌ها نیز اختلاف زیادی دارد، تنها به برآورد یک خط فقر کشوری بسنده نشده و خطوط فقر مختلف شهری و روستایی برای مناطق مختلف ایران محاسبه شده است.» در این گزارش‌ها خط فقر خوراکی بر پایه مصرف سرانه حداقل ۲۱۰۰ کالری در روز محاسبه شده است. به بیان دیگر کسی که از دستیابی به این سطح از کالری محروم باشد، «فقیر مطلق» به حساب می‌آید. خط فقر کل با محاسبه داده‌های مربوط به هزینه و در آمد خانوار محاسبه شده است.

در سال گذشته اما محاسبات نشان می‌دهد که حداقل هزینه زندگی و خط فقر یک خانواده چهار نفره در اردیبهشت ماه ۹۸ هشت میلیون تومان بوده‌ است. این در حالی‌ست که حداقل دستمزد، یک میلیون و پانصد هزار تومان (کمتر از یک پنجم این میزان) برای سال ۹۸ تعیین شده بود. هزینه خوراکی یک خانوار ۴ نفره در اردیبهشت ماه ۹۸ برای ۱۸ قلم کالای اساسی به نرخ‌های رایج در سطح شهر، حدود دو میلیون و دویست و بیست و هشت هزار تومان بود. در محاسبه هزینه مسکن، هزینه متوسط اجاره به همراه کلیه هزینه‌های جنبی یک واحد مسکونی استاندارد با حداقل زیربنای ۶۰ مترمربع، داشتن یک آشپزخانه، یک حمام و… ساخته شده با مصالح با دوام یا نیمه ‌بادوام، در محاسبات « خط فقر » طبق استاندارد مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حالی حداقل هزینه یک خانواده چهار نفره ماهانه ۸ میلیون تومان می‌باشد که در سال ۹۸ حداقل دستمزد یک میلیون و پانصد هزار تومان (کمتر از یک پنجم این میزان) تعیین شده است و حقوق متوسط یک معلم سه میلیون و دویست و پنجاه هزار تومان است و حقوق یک معلم بازنشسته حدود یک میلیون و پانصد هزارتومان می باشد. این درحالی است که مرکز آمار ایران متوسط درآمد سال ۹۶ خانوارهای شهری کشور را ۳۷ میلیون تومان اعلام کرد.

اما اشاره روحانی به ریشه کردن فقر مطلق، در واقع به دو مفهوم در اقتصاد باز می گردد. فقر نسبی و فقر مطلق دو معیار سیاست گذرای اقتصادی برای تخمین فاصله دهک ای جامعه هستند.

سمیرا احمدی، درباره تعریف این مفاهیم به ایسنا میگوید: خط فقر مطلق و شدید عبارت است از مقدار درآمدی که برای تامین حداقل نیازهای فردی در یک جامعه لازم است و عدم تامین آن موجب می‌شود فرد مورد بررسی به عنوان فقیر در نظر گرفته شود. افرادی که زیر خط فقر مطلق قرار دارند توانایی تامین حداقل نیازهای اساسی خود را ندارند و به طور مطلق فقیر محسوب می‌شوند. خط فقر نسبی عموماً به صورت در صد معینی از میانه (آمار) توزیع درآمد (یا هزینه) جامعه در نظر گرفته می‌شود و افرادی که درآمد (یا هزینه) آن‌ها پایین‌تر از این آستانه قرار می‌گیرد، فقیر محسوب می‌شوند. افرادی که زیر این خط فقر قرار می‌گیرند فقیر مطلق نیستند؛ بلکه در مقایسه با دیگران فقیر محسوب می‌شوند.

در مورد «فقر مطلق»، ارزش پولی بدیهی‌ترین و ساده‌ترین نیازهای مادی انسان (غذا، لباس، مسکن) محاسبه می‌شود. مشهورترین شاخص پولی در این زمینه، که برای ارزیابی فقر در جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد، از سوی «بانک جهانی» تهیه شده که معادل یک دلار و نود سنت در روز برای یک نفر است. این «خط فقر مطلق» است و فقیران مطلق کسانی هستند که درآمد روزانه آنها زیر این خط باشد. طبعاً یک دلار و نود سنت در همه کشورهای جهان از قدرت خرید یکسانی برخوردار نیست و، به همین علت، بر حسب «برابری قدرت خرید» تعدیل می‌شود. کاربرد مفهوم «فقر مطلق» عمدتاً محدود به فضای کشورهای در حال توسعه است.

فقر نسبی زمان و مکان را در نظر می‌گیرد و بر تفاوت میان کشورهای ثروتمند و فقیر تأکید می‌کند. کسی که در لندن خود را فقیر به حساب می‌آورد، در شمار زیادی از پایتخت‌های آفریقایی الزاماً فقیر نیست. داشتن خود رو و اینترنت و موبایل برای یک کامبوجی نشانه برخورداری از یک زندگی نسبتاً مرفه است، حال آنکه در آمریکا چنین پیامی را در بر ندارد. فقر مطلق، در تعریف انواع فقر و تعاریف گوناگون از این پدیده، سخت‌ترین و دشوارترین نوع فقر تلقی می‌شود. به این معنی که فرد حتی از تامین نیازهای اساسی و کالاهای ضروری زندگی نیز درمانده است. کسانی که گرفتار فقر مطلق هستند از تامین خوراک، پوشاک، بهداشت و درمان، سرپناه و هزینه های حمل و نقل در می‌مانند. مفاهیمی دیگری همچون فقر نسبی، فقر موقعیتی یا فقر قابلیتی نیز وجود دارند، ضمن آنکه گاه فقر بر مبنای جغرافیا نیز تعریف می‌شود که فقر شهری یا فقر روستایی از جمله چنین تقسیم‌بندی‌هایی است اقتصاددانان بر این باورند که تعیین معیار درآمدی یا هزینه‌ای که با عناوینی همچون خط فقر مطلق و اعلام اعداد و ارقامی همراه است، نمی‌تواند معیار درستی باشد.

سال‌ها قبل و با تشکیل وزارت رفاه و تامین‌اجتماعی، اعلام خط فقر به عهده این وزارت گذاشته‌شد. حسین راغفر، اقتصاددان ایرانی که مطالعات و پژوهش‌های گسترده‌ای در این حوزه انجام داده، به عنوان نخستین تدوین‌گر نقشه فقر در ایران، تلاش کرد تا با مستندسازی معیاری بومی شده از وضعیت فقر در ایران ارایه کند. داود سوری، اقتصاددان با اشاره به نتایج همین گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در گفت‌وگو با هفته‌نامه تجارت فردا، پیش‌بینی کرده بود که سهم جمعیت زیر خط فقر در سال ۱۳۹۸ حتی به ۵۰ درصد برسد. بر اساس پیش‌بین این اقتصاددان، نیمی از جمعیت ما در فقر قرار خواهند گرفت و این آمار کمی نیست؛ یعنی از هر دو نفر، یک نفر. این استاد اقتصاد دانشگاه درباره ریشه این معضل می‌گوید: «در همه سال‌های گذشته تنها کانال ما برای درآمدزایی، فروش نفت بوده. این سیاستگذاری نادرست داخلی سبب شده که هر فشار و تهدید خارجی، منبع اصلی درآمد اقتصادی ما را تحت تاثیر قرار دهد و جریان انتقال ثروت و درآمد به کشور را مختل کند و شوک جدیدی به اقتصاد وارد شود.»

او درباره تاثیر بالا بودن خط فقر بر جامعه نیز می‌گوید: «در این نوسانات اقتصادی، اولین گروهی که متضرر می‌شوند مزدبگیران و حقوق‌بگیران بخش خصوصی‌اند. چون شرایط محیط کسب‌وکار مستقیماً بر همه فعالیت‌های این بخش تاثیر می‌گذارد. اما در مقابل مزدبگیران و حقوق‌بگیران بخش دولتی کمتر از تکانه‌های اقتصادی اثر می‌پذیرند. به عبارتی دولت محیط کسب‌وکار را بر هم می‌زند و ضرر اصلی این اقدام، نه متوجه کارکنان این بخش، که متوجه بخش خصوصی است. سوری تاکید می‌کند اینکه در یک کشور از هر دو نفر، یکی زیر خط فقر باشد، نگران‌کننده است و این آمار در کلاس جهانی و حتی اقتصاد ما رکورد محسوب می‌شود. او تاکید می‌کند برای حل مشکل فقر کلید طلایی و معجزه‌ای در کار نیست و راهکار کاهش فقر ساده نیست. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.»

اعلام خط فقر ۹ میلیون تومانی در روزهای اخیر شاید تلنگری جدی برای سیاست گذاران باشد تا با نگاهی به فاصله دهک‌های جامعه و توان خرید اقشار فرودست، با تصویری شفاف از وضعیت نابسمان معیشتی مواجه شوند.