آسیه، قربانی دعوای اوقاف و شهرداری

وقتی در گزارش ویدیویی اختصاصی فراز از محل حادثه مرگ آسیه پناهی از قول یکی از ساکنان شهرک فدک شنیدیم که دلیل اقدام شهرداری، اختلاف با سازمان اوقاف بوده، ابعاد تازه ای از ماجرا آشکار شد. اما همه چیز به دهه‌ها قبل بر می‌گردد. وقتی که آیت الله کرکوکی با وقف ۶۷۰ هکتار از زمین‌های خود، آن در اختیار مردم قرار داد. حالا در یکی از شهرک‌های حاشیه‌ای کرمانشاه، چند سالی است که میان شهرداری و سازمان اوقاف مناقشه‌ای جدی برقرار است. اوقاف زمین‌های وقف شده را به مردم فروخته و شهرداری کرمانشاه می‌گوید، ساخت و ساز در این محل غیر مجاز است. همین اختلاف بود که پایه حادثه چند هفته قبل شد. وقتی شهرداری با بیل مکانیکی به جان چند آلونک به بهانه زمین خواری افتاد و آسیه پناهی یکی از ساکنان این محل، در جریان تخریب آلونک خود جان خود را از دست داد.

روز حادثه

«یک زن کپرنشین در کرمانشاه پس از تخریب کپر خود توسط ماموران شهرداری، جان خود را از دست داد.» این سر خط خبری دردناک بود که فضای رسانه‌ها را تحت تاثیر خود قرار داد. ماجرا اما از این قرار بود که ماموران اجرائیات شهرداری کرمانشاه پس از دریافت حکم قضایی مبنی بر رفع تخلف از زمین خواران به محدوده انتهای شهرک کیانشهر در منطقه سه شهرداری کرمانشاه مراجعه کرده و در حین انجام ماموریت به یک کپر که در راستای زمین خواری ایجاد شده بود، برخورد کردند. مرگ آسیه پناهی، ۵۸ ساله در ۳۰ اردیبهشت ۹۹ در جریان اجرای همین حکم رخ داد.

شهرداری کرمانشاه اما ضمن تکذیب خبر ضرب و شتم آسیه پناهی توسط عوامل شهرداری، از رسانه‌ها خواست از گمانه زنی‌ها، پرهیز کنند. مدیر اجرائیات شهرداری کرمانشاه، درباره گمانه زنی مبنی بر ضرب و شتم او توسط ماموران شهرداری گفت: «دلایل وقوع این حادثه با کمک دستگاه قضایی در حال بررسی است. در صورتی که دستگاه قضایی فردی یا افرادی را در فوت این زن مقصر تشخیص دهد، بدون هیچ‌ کوتاهی برخوردهای لازم انجام خواهد شد.»

اما مقامات شهرداری کرمانشاه، چند روز بعد، تمام قد از قانونی بودن اقدام شهرداری دفاع کردند.

محمدابراهیم الهی تبار، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کرمانشاه به خبرنگار ایرنا گفت: «اقدام اجراییات شهرداری به منظور تخریب ساخت و سازهای غیرمجاز کاری قانونی است.» یحیی عیدی، قائم مقام شهردار کرمانشاه نیز در خصوص این ماجرا گفت: «در راستای دفاع از احقاق حقوق شهروندی و جلوگیری از ساخت و سازهای غیر مجاز در کاربری هایی که متعلق به همه شهروندان کرمانشاهی است، به درخواست اداره حقوقی شهرداری منطقه ۳ از اداره کل پیشگیری و رفع تخلفات شهری مبنی بر جلوگیری و تخریب ساخت و ساز غیر مجاز در شهرک فدک، نیروهای عملیاتی اداره اجرائیات پس از اخذ مجوزات قانونی به شهر فدک اعزام شدند.» این مقام شهرداری همچنین اقدام شهرداری را «وظیفه ذاتی شهرداری ها در کشور» توصیف کرد و توضیح داد که طبق تبصره ماده 100 قانون شهرداری‌ها، موظف به ساماندهی معابر، جلو گیری از ساخت و ساز های غیر مجاز و مدیریت فضای عمومی شهری هستند. امیر همایون دولتشاهی، مدیر روابط عمومی و امور بین الملل شهرداری کرمانشاه نیز تصریح کرد: «متاسفانه این موارد به دلیل ساخت و سازهای غیرمجاز و سوء استفاده یک عده زمین خوار اتفاق می افتد و شهرداری در این زمینه مصمم است و اجازه نمی‌دهد افرادی سودجو از امثال این شهروند متوفی سوء استفاده کرده و زمین خواری کنند.»

پس از این ماجراها بود که خبرنگار فراز در گزارشی ویدیوی اختصاصی به میان اهالی این شهرک رفت. بر اساس این گزارش، که پیش از این در وب سایت روزنامه اینترنتی فراز منتشر شده است، یکی از ساکنان این شهرک گفت: «در همان روز حادثه چند خانه دیگر را تخریب کردند.» این ساکن درباره جزییات اقدام شهرداری گفت: «با اسپری فلفل به خانه من هجوم آوردند و مجبور شدم تا بچه‌هایم را از پشت خانه خارج کنم و تا چند ساعت بینایی درستی نداشتم.» اما وقتی از او درباره دلیل این اقدام شهرداری پرسیدیم، پرده از برخی از ابعاد پنهان ماجرا برداشته شد: « سال ۹۰ خانه‌ام را با مبلغ ۲۰ میلیون تومان خریدم و مالک خانه من سازمان اوقاف بود. حتی به بهزیستی نامه زدم و تعهد محضری دادم تا برای من آب و برق و گاز وصل شود. اما شهرداری با اوقاف بر سر پول به مشکل خوردند. شهرداری می‌گوید اوقاف باید پول زمین را بدهد تا آزاد کنیم.»

پس از آن بود که برخی رسانه‌های دیگر نیز به ابعاد اختلاف شهرداری کرمانشاه و سازمان اوقاف بر سر زمین‌های این شهرک و دلیل اصلی اقدام شهرداری در حادثه مرگ آسیه پناهی پرداختند. اما برای پیگیری ریشه‌های این ماجرا باید به دهه‌ها قبل بازگشت.

موقوفات آیت الله

نهاد وقف، به عنوان نهادی حقوقی-اقتصادی ریشه‌ای طولانی در فقه ما دارد. جایگاهی که وارد قوانین و حقوق مدرن نیز شده و حالا سازمانی تحت عنوان سازمان اوقاف متولی این امور است. بر اساس این ساز و کار افرادی جهت امور خیریه برخی اموال خود را در جهت کاری مشخص یا غیر مشخص وقف کرده و در اختیار دیگران قرار می‌دهند. اما ماجرا صرفا به همین وجه نیکوکاری ختم نمی‌شود. واقعیت آن است که در سال‌های اخیر، پیش بینی نهادهایی مانند ناظر وقف، جهت وقف و تعیین تکلیف اراضی وقفی و اجرای اموری که باید همسو با نیت واقف باشد، همواره پیچیدگی‌های حقوقی فراوانی را پدید آورده است.

اما ماجرای آسیه پناهی به نوعی به همین اختلافات حقوقی وقف گره خورده است. حالا نام یکی از بزرگ‌ترین واقف‌های کشور به میان آمده است که آسیه و دیگران در زمین‌های وقف شده او زندگی می‌کردند. سال ۹۳ بود حجت‌الاسلام حسینی‌اراکی گفت: «آیت‌الله کرکوکی دارای ۶۷۰ هکتار وقف در استان کرمانشاه است و با ۲۲ هزار رقبه از بزرگترین واقفان در کشور محسوب می‌شود.» حجت‌الاسلام سیدناصر سیدآقایی، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه ناحیه دو کرمانشاه نیز، پیش از این در گفت و گو با ایسنا، درباره حجم این موقوفات گفته بود: «موقوفه مرحوم آیت‌الله کرکوکی بزرگ‌ترین موقوفه‌ای است که طی ۲۰۰ سال گذشته در استان کرمانشاه وقف شده است.» سیدآقایی البته درباره موقعیت این زمین‌ها نیز تاکید کرد: «موقوفه آیت‌الله کرکوکی با وسعت ۶۲۵ هکتار مناطق حاشیه‌ای شهر کرمانشاه را شامل می‌شود.»

اشاره سید آقایی به قرار داشتن این موقوفات در مناطق حاشیه‌ای کرماشاه با انتشار خبری در اسفند ماه سال گذشته و در جریان همه گیری کرونا روشن‌تر از پیش شد. ۲۸ اسفند ۹۸ بود که اداره اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه خبر داد که در محل موقوفه آیت الله کرکوکی(ره) با هدف مقابله با شیوع «ویروس کرونا»، بسته‌های بهداشتی، ضد عفونی را در محلات فقیر نشین و حاشیه شهر کرمانشاه، توزیع کرده است. به گزارش خبرگزاری «حوزه» از کرمانشاه، اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه در راستای تأمین سلامت عمومی جامعه و مقابله با شیوع «ویروس کرونا»، اقدام به توزیع بسته‌های بهداشتی، ضد عفونی در محلات فقیر نشین و حاشیه شهر کرمانشاه کرد.

ساکنان این شهرک فقیر نشین در اطراف یکی از آرامستان‌های کرمانشاه که تحت پوشش بهزیستی نیز قرار دارند، در سال‌های اخیر، با خرید یا اجاره برخی زمین‌های وقفی آیت الله کرکوکی از سازمان اوقاف، صاحب سرپناه شدندو سر پناهایی که گاهی نیز با آجرچینی و ساخت کپر و آلونک در این زمین‌ها، توسعه پیدا کرده است. حالا یک دهه است که شهرداری کرمانشاه می‌گوید، ساخت و ساز در این زمین‌ها غیر مجاز است.

آلونک شما در فضای سبز شهری است

ردیابی برخی گفته‌ها در سال‌های اخیر از زبان مقامات سازمان اوقاف کرمانشاه، نشان از برخی ابهامات و چالش‌های اجرایی در موقوفات ایت الله کرکوی دارد. رئیس اداره اوقاف و امور خیریه ناحیه دو کرمانشاه چند سال پیش با بیان اینکه بیشتر رقبات موقوفه آیت الله کرکوکی کارکرد مسکونی دارند، گفت: «از ساکنین این موقوفه می‌خواهم تا برای پرداخت حق و حقوق این موقوفه اهتمام بیشتری داشته باشند.» حجت‌الاسلام آيت عباسيان نیز دو سال قبل در همايش تخصصي ترويج وقف با موضوع واقف خيرانديش مرحوم آيت الله حاج عبدالله كركوكي كه در محل مجتمع آل آقاي كرمانشاه برگزار شد، از اين شخصيت به عنوان واقفي بزرگ ياد كرد و اظهار داشت: «از ۲۳ هزار رقبه، تنها اسناد هشت هزار رقبه به روز است و ۱۵ هزار رقبه هنوز حق وقف را پرداخت نكرده اند.»

حالا ماجرای مرگ آسیه پناهی در پی اقدام شهرداری به تخریب آلونک او در زمین‌های وقفی شهرکی حاشیه‌ای در کرمانشاه، بهانه‌ای شد تا جزییات بیشتری از دعوای حقوقی شهرداری با اوقاف منتشر شود.

هشتم خرداد ماه جاری بود گروه دانشگاه خبرگزارى دانشجو گزارش داد که در حدود ۱۲ سال پیش، اهالی این منطقه زمین‌ها را به صورت قول نامه‌‌ای از اداره اوقاف کرمانشاه خریداری کردند ولی زمانی که برای مجوز ساخت و ساز به شهرداری مراجعه کردند با عدم صدور مجوز از سوی شهرداری مواجه می‌‌شوند. با پیگیری‌‌های اهالی مشخص شد شهرداری کرمانشاه و اداره اوقاف بر سر تملک ملک دچاراختلاف نظر بوده است؛ به این صورت که شهرداری به ازای اعطاى مجوز برای ساخت و ساز این زمین‌ها از اداره اوقاف می‌ خواهد که زمینی معادل ۸۰درصد ارزش زمین‌‌ها را در اختیار شهرداری قرار دهد. اداره اوقاف نیز مدعی است که یک بار این کار را انجام داده و دیگر حاضر به انجام دوباره آن نیست، اما شهرداری این قضیه را به کلی کتمان می‌ کند. این گزارش همچنین اضافه کرد که عده‌‌ای از اهالی به اجبار ساخت و ساز خود را از چشم شهرداری پنهان می‌‌کنند و شروع به ساخت منزل می‌‌کنند و در منازل ساکن می‌ شوند اما هیچکدام از منازل مجوز قانونی ندارند‌.

مسئول بسیج دانشگاه رازی کرمانشاه نیز به نقل از مردم منظقه گفته است که شهرداری به برخی از مراجعان گفته است که اوقاف باید بخشی از مبالغ اخذ شده توسط اداره کل اوقاف و امور خیریه را به شهرداری بدهد تا اجازه تغییر کاربری به این املاک داده شود، به نظر می‌رسد مشکل اصلی مابین اداره کل اوقاف و امور خیریه استان با شهرداری است و باید تکلیف این زمین‌ها مشخص شود به صورتی که یا اجازه ساخت و ساز به مردم را بدهند و یا مبالغ پرداختی در ۱۰ سال پیش توسط مستاجران را به قیمت روز به آن‌ها برگردانند تا مردم این منطقه اقدام به خرید و ساخت منزل در منطقه‌ای دیگر کنند برخی از مردم محلی منطقه در خصوص خرید زمین از اوقاف و مشکلات اداری آن گفته اند: «ما چون وضعمان خوب نبود این زمین‌ها را خریده‌ایم و یک سال هست که به شهرداری مراجعه می‌کنیم اما جواب نمی‌گیریم، آن‌ها می‌گویند به اوقاف بروید و اوقاف می‌گوید به شهرداری بروید.»

اما ادعای اصلی شهرداری، ساخت وساز غیر مجاز در حریم رودخانه و فضای سبز شهری است. ادعایی که یکی از ساکنان نیز، آن را تایید می‌کند. این شهروند در پاسخ به این سوال که آیا به شما اخطاری داده بودند که ساخت و ساز انجام ندهید، گفت: بله، اهالی می‌گفتند که این بخش جزء فضای سبز است و یک هفته قبل شهرداری اخطار داده بود که ساخت و سازی انجام ندهیم، ما که ساخت و سازی نکردیم، البته خانم پناهی یک هفته بود که خانه‌اش را ساخته بود.

۱۳خرداد ماه نیز «فرهیختگان»، در گفتگو با یکی از دانشجویان پیگیر ماجرا نوشت: «ادعای شهرداری این است که این منطقه به پارک شهری تبدیل شده و اداره اوقاف نیز باید 80درصد هزینه‌هایی که از مردم بابت فروش یا اجاره زمین دریافت کرده، به شهرداری بدهد و براساس روایتی که مردم دارند، اداره اوقاف این هزینه را پرداخت کرده، اما شهرداری این مساله را انکار می‌کند.»

از سویی، حجت الاسلام درویشیان، رئیس سازمان بازرسی کل کشور ۱۲ خردادماه، در جلسه شورای عالی قوه قضائیه درباره ماجرای تخریب خانه‌های شهرک فدک و مرگ آسیه پناهی می‌گوید: «در اینکه این زمین‌ها از سوی مردم تصرف شدند و کاربری آن‌ها فضای سبز بوده و اوقافی بودند و ساخت و ساز غیرقانونی در این شهرک صورت گرفته، تردیدی نیست. منتهی برخورد ماموران شهرداری با آسیه پناهی و نزدیکانش که قصد ممانعت از تخریب این خانه‌ها را داشتند، غیرقابل قبول است.»

با این حال به نظر می‌رسد، مبانی اختلاف حقوقی پیچیده شهرداری با سازمان اوقاف بر سر اراضی وقف شده آیت الله کرکوکی، هرچه که باشد، ریشه ماجرا به بحران بزرگ‌تر حاشیه نشینی باز می‌گردد.

تیر ماه سال ۹۸ بود که فرماندار کرمانشاه به تسنیم گفت: «بیش از ده‌ها سکونتگاه غیررسمی در حاشیه شهر کرمانشاه شکل گرفته که هر کدام مسائل خاص خود را دارند.» رنجبر، با بیان اینکه ۳۶ محله دارای بافت فرسوده در کلانشهر کرمانشاه شناسایی شده که ۱۳ محله آن باید در اولویت کاری قرار گیرد گفت: «بیش از ۳۰۰ هزار نفر از جمعیت شهر کرمانشاه در این سکونتگاه‌ها زندگی می‌کنند.» فرماندار کرمانشاه پیش از این گفته بود: «محلات حاشیه‌نشین مشمول طرح بازآفرینی پایدار شهری می‌شوند.» فضل‌الله رنجبر گفته بود: «بیش از ده‌ها سکونتگاه غیررسمی در حاشیه شهر کرمانشاه شکل گرفته که هر کدام مسائل خاص خود را دارند.» او بافت‌های فرسوده را خطر جدی برای زندگی شهروندان ساکن در این مناطق می‌داند و بیان کرده بود: «این نقاط نیز نیازمند بازسازی جدی با یک برنامه مدون هستند.»

در مرداد ماه سال گذشته نیز به گزارش همشهری، یک استاد دانشگاه جلیل احمدی گفت: «در حال حاضر شهر کرمانشاه با بحران حاشیه‌نشینی روبه‌رو است. وجود بیش از ۳۱ شهرک که اسکان در آنها نامناسب و معیارهای شهرسازی و شهرنشینی به‌ندرت در آنها قابل رؤیت است به یکی از چالش‌های اساسی پیش روی استان تبدیل شده است.»

این تصویری شفاف از پدیده حاشیه نشینی در کرمانشاه است. پدیده‌ای که ریشه نیاز اهالی این مناطق به سرپناه مناسب است. همین نیاز بود که آغاز ساز و کار خرید زمین‌های وقفی با قیمت پایین توسط اهالی در این شهرک شد و شهرداری برای حفظ فضای سبز شهری، جستجوی حاشیه نشینان برای سرپناه را زمین خواری دانست و با بیل مکانیکی به جان آلونک‌های مردم افتاد. به نظر می‌رسد، مرگ آسیه پناهی، چالشی برای نظام مدیریت شهری و شاید بهانه‌ای برای باز تعریف مفاهیمی مثل زمین خواری و حاشیه نشینی باشد.