طالبان نمی‌تواند دست از تمامیت‌خواهی بردارد

لویه جرگه مشورتی صلح افغانستان روز یکشنبه با آزادی ۴۰۰ زندانی خطرناک طالبان، مشروط به ضمانت ملی و بین المللی موافقت کرده است. این گروه باید دست از جنگ بردارد، آتش بس کند و زندانیان آزاد شده دوباره به میدان‌های جنگی نروند. اما چه ضمانتی وجود دارد که این همه تحقق یابد و طالبان به وعده‌های‌شان عمل کنند؟

دکتر «مجتبی نوروزی» کارشناس مسائل افغانستان در این باره به فراز می‌گوید: تنها راه رسیدن به صلح در افغانستان گفت‌وگوهای بین الافغانی است. اگر قرار باشد اتفاقی بیفتد که افغانستان از بحران خارج شود مسیر از دل گفتگوهای بین الافغانی می‌گذرد.

نوروزی گفت: شکل، محتوا و طرفین این گفتگوها بسیار اهمیت دارد. به لحاظ شکلی اینکه آیا واقعا همه طرف‌های مدعی در مورد مسائل و مشکلات مختلف در افغانستان در گفت‌وگوها حضور دارند یا خیر؟ مسئله دیگر اینکه چقدر فاکتور نفوذ خارجی‌ها تاثیرگذار است؟ یعنی هر کدام از بازیگرانی که می‌خواهند پای میز مذاکره بنشینند مبتنی بر قدرت داخلی خودشان می‌خواهند پای میز مذاکره بنشینند یا از ابزارهای قدرت بیرونی خود می‌خواهند در میز مذاکره استفاده کنند؟ اگر حالت دوم اتفاق بیفتد به نتیجه لازم نخواهد رسید.

او ادامه داد: به لحاظ محتوایی باید ببینیم که موضوع گفت‌وگو چیست آیا موضوع گفت‌وگو بازگشت به گذشته است؟ یعنی درخصوص مواردی که به صورت مسجل و مسلم در این سال‌ها پذیرفته شده‌اند مانند اصل نظام سیاسی، حقوق زنان، نقش مردم در حکومت و… گفت‌وگو کنند یا از این سطح گذر می‌شود و به مسائل دیگری مانند اینکه اختلاف‌ها بر سر چیست گفت‌وگو خواهد شد؟ اگر به گذشته و اشکالات ریشه‌ای برگردند باز هم به نتیجه لازم نخواهند رسید و گفت‌وگوها طولانی خواهد شد.

نوروزی معتقد است که همه این‌ها بر می‌گردد به طرفین گفت‌وگو اینکه طرفین از چه زاویه‌ای وارد این گفت‌وگوها می‌شوند. آیا طرفین از زاویه تمامیت خواهی وارد می‌شوند؟ این مسئله به خصوص درمورد طالبان صادق است. این گروه با توجه به فضاسازی که در سال‌های اخیر در رسانه‌ها ایجاد کردند و تلاش کردند قدرت نمایی رسانه‌ای داشته باشند به دنبال این است که همه خواسته‌هایش را به طرف مقابل تحمیل کند. اگر نگاه طالبان مبتنی بر تمامیت خواهی باشد این تمامیت خواهی نتیجه نخواهد داشت. اما اگر مبتنی بر این باشد که بخواهیم از برخی خواسته‌هایی که البته جزو اصول اساسی نیست گذر کنیم و واقعا هدف صلح و آرامش برای افغانستان باشد ممکن است این گفت‌وگوها به نتیجه برسد.

دکتر نوروزی درخصوص حمایت گروه‌ها و انتقادات از آزادی زندانیان طالب گفت: این نوع آزادی در نهایت به نفع دولت افغانستان نخواهد بود درست است که برای آزادی این زندانیان با برگزاری لوی جرگه و قید شروطی تلاش شد نوعی مشروعیت بخشی کسب شود اما در نهایت این شروط عملی نخواهد شد و آزادی کسانی که با زیرپا گذاشتن قانون اساسی در دادگاه‌ها محکوم هستند خیلی مطلوب به نظر نمی‌آید. اما به‌ هر حال دولت مرکزی افغانستان نیز براساس معاهده دوحه و توافقنامه‌ای که انجام شده بود، چاره دیگری به جز آزادی زندانیان طالب نداشت.

او افزایش خشونت‌های طالبان در چند ماه اخیر را در ۲ دلیل اصلی دانسته و گفت: دلیل مهم این خشونت‌ها این بود که این گروه پای میز مذاکره بتواند از موضع قدرت بالاتری برخورد کنند که به نظر می‌رسد تا حدی در رسیدن به این خواسته موفق بوده است. دلیل دوم انسجام درونی میان جریان سیاسی طالبان در مرکزیت دوحه و جریانات عملیاتی و نظامی طالبان است. یکی از مسائل همیشه این بود که احتمالا بین این دو صف فاصله وجود دارد و طالبان سیاسی با باز گذاشتن دست طالبان نظامی در میدان عمل سعی کردند آن برچسب سازش را از خود دور کنند و رضایت طالبان عملیاتی و نظامی را کسب کنند و بتوانند تا امروز این فاصله را حفظ کنند. به نظر می‌رسد اگر طالبان در مذاکرات بین الافغانی به میزان قابل توجهی از خواسته‌های خود دست پیدا کند امکان کاهش خشونت‌ها وجود دارد. اما اگر این برداشت مخصوصا در بین طالبان نظامی وجود داشته باشد که امتیازات زیادی را طالبان در عرصه مذاکرات از دست داده احتمال کاهش خشونت‌ها بسیار کم است مگر اینکه نیروهای نظامی دولت افغانستان بتوانند برخوردهای جدی و سنگینی را با طالبان نظامی در حوزه عملیات داشته باشند.

نوروزی در پاسخ به این پرسش که آیا طالبان تمامی قدرت افغانستان را می خواهند یا به چند درصد قدرت اکتفا خواهند کرد گفت: شواهد امر نشان می‌دهد که طالبان جریانی تمامیت‌خواه هستند و در واقع تعریفی که از هویت گروهی خود ارائه داده‌اند مبتنی بر این پایه‌ است و اگر نتوانند به این خواسته‌های حداکثری خود دست پیدا کنند به لحاظ هویتی دچار مشکل می‌شوند و اعتبارشان را در بین بسیاری از گروه‌های پایین دستی‌شان که نیروهای اصلی‌شان هستند و در صحنه عملیات حضور دارند از دست می‌دهند و آن نیروها به صورت جدی جذب سایر گروه‌ها و جریانات رقیب افراط‌گرا در داخل افغانستان می‌شوند که بخش عمده‌ای از آن‌ها تحت عنوان و نام شاخه خراسان داعش در حال شکل گیری است و خطر جدی که این‌جا وجود دارد این است که اگر نتوانند به خواسته‌های حداکثری خود دست پیدا کنند بخش عمده‌ای از بدنه اجتماعی این گروه به جریانات دیگری از جمله داعش خراسان که تفاوت‌های جدی با داعش شامات دارد گرایش پیدا خواهند کرد. لذا طالبان نمی‌تواند دست از تمامیت‌خواهی خود بردارد و به نظر می‌رسد این مهم‌ترین مانع در مسیر مذاکرات هست.