دولت رییسی و آینده توافق هسته‌ای

مترجم: مونس نظری

ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور منتخب ایران، به طور بالقوه، موضع خصمانه‌ای نسبت به غرب دارد و این در حالی‌ست که مذاکرات هسته‌ای در حال ورود به مرحله‌ای حساسند. قدرت‌های جهانی سعی در احیای توافق هسته‌ای دارند و شانس ورود مجدد ایران به بازار‌های جهانی نفت وجود دارد‎.

در حالی‌که ورود رئیسی به این عرصه می‌تواند تلاش‌ها جهت دست‌یابی به توافق را جهت محدود‌شدن فعالیت هسته‌ای ایران پیچیده‌تر کند، در عین‌حال به نظر نمی‌آید باعث خروج این کشور از مسیر توافق شود. زیرا این سیاستی‌ست که توسط رهبر عالی ایران اتخاذ می‌شود. رئیسی که با کمترین میزان مشارکت به این سمت منصوب شده است.

رئیسی، رئیس دادگستری که به نظر می‌آید قصد تداوم مسیر حسن روحانی را داشه باشد، اعلام کرده تا زمان شروع کارش، یعنی اواسط ماه اوت، به سخنان رئیس‌جمهوری سابق گوش داده و با او همکاری خواهد کرد. او که هنگام اعلام نتایج اولیه کنار حسن روحانی ایستاده بود، گفت: «قطعاً ما از تجربیات دولت فعلی استفاده خواهیم‌کرد. من با وزرا می‌نشینم و از تجربیات آنها استفاده می‌کنم.»

ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور منتخب، رادیکالی که موضع خصمانه‌ای نسبت به غرب دارد، قول داده با تمرکز بر منابع داخلی کشور، روابط تجاری با متحدان منطقه‌ای و تقویت تولید صنعتی، اقتصاد ایران را بهبود بخشیده و سطح زندگی خانوارها را بالا ببرد.

او قول داده توافق هسته‌ای را که قدرت‌های جهانی در تلاش برای نجات آن در طول هفته‌های باقی هستند، حفظ کند. اما همچنین اعلام کرده‌ست که این موضوع نباید به دغدغه‌ اصلی کشور تبدیل شود.

رئیس‌جمهور جدید، چه در مسیر روابط بهتر با جهان گام بردارد و چه نه، با چالش‌های سختی روبرو‌ست. از یک‌سو تحریم‌های ایالات‌متحده را فرا رو دارد و از سوی دیگر بانک‌های ایرانند که به قدر زیادی از اقتصاد جهانی دور افتاده‌اند.

در زیر سه‌نمودار آورده شده که مقیاس سختی‌های ایران و مشکلات اقتصادی اساسی پیش‌روی رئیسی را نشان می‌دهند:

پول رایج ایران، از زمانی‌که ایالات‌متحده در سال۲۰۱۸ توافق هسته‌ای را لغو کرده ارزش خود را تا ۸۰درصد از دست داده است.

پس از آن‌که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین امریکا، در سال ۲۰۱۸ از توافق هسته‌ای خارج شد و تحریم‌های جدیدی علیه ایران وضع کرد، اقتصاد این کشور به شدت منقبض شده و این امر به ریزش شدید ریال انجامید.

دولت حسن روحانی سعی کرد با وضع نرخ ثابت ارز، بازارهای مالی را کنترل کند؛ سیاستی که نتیجه‌ی عکس داد و روند را بدتر کرده و میلیون‌ها خانواده‌ی ایرانی را درگیر تأمین هزینه‌های ساده‌ی زندگی‌شان کرد. تابع تورم مارپیچی که کشور دچارش شد، مصرف انرژی را به میزان زیادی کاهش داد. در نتیجه‌ی آن مردم گرفتار ارزی شدند که به شدت ارزش کم کرده و درآمدها را نا‌کافی کرده بود. 

ایالات‌متحده، کشورهای دیگر را تهدید کرد که در صورت خرید نفت از ایران، تحریم خواهد‌شد.

کاهش درآمد و بهره‌وری نفت در این بخش، و کمبود ارز خارجی، به رشد اقتصادی ایران آسیب جدی وارد کرد. به طوری‌که پیش از تحریم‌های ترامپ، صندوق بین‌المللی پول انتظار داشت در سال ۲۰۱۹، تولید ناخالص داخلی ایران ۴درصد رشد داشته باشد. در حالی‌که این شاخص، شاهد بیش از ۶درصد کاهش بود.

اتحادیه‌ی اروپا که در حال پیش‌برد مذاکرات وین جهت احیای توافق هسته‌ای‌ست، تا پیش از اعمال مجدد تحریم‌های ایالات‌متحده، از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران محسوب می‌شد. دولت روحانی امید داشت اتحادیه‌ اروپا پس از اجرایی‌شدن توافق هسته‌ای ۲۰۱۶، موقعیت خود را به عنوان شریک تجاری ایران حفظ کند. اما با توقف ناگهانی برنامه‌ها، و بازگشت مجدد تحریم‌ها، در سه‌ماهه‌ی آخر سال ۲۰۲۰، واردات ایران از اتحادیه‌ی اروپا، تا ۸۰درصد کاهش داشت.

رئیسی در کمپین انتخاباتی خود، بر ایجاد روابط تجاری با متحدان منطقه‌ای تأکید کرد، اما به احتمال بازگشت ایران به توافق‌های مجددش با شرکت‌های خارجی، پس از تحریم‌های ۲۰۱۸، هیچ اشاره‌ای نکرد. تندروها اغلب حامی برقراری روابط قوی با چین و روسیه هستند تا با اتحادیه‌ی اروپا.

رئیسی همان‌طور که پیش‌تر نیز گفته بود، اشاره کرد برای حفظ توافق هسته‌ای تلاش خود را خواهد‌کرد؛ اما در عین‌حال اظهار داشت که این موضوع نباید به دغدغه‌ی اصلی سیاست خارجی ایران تبدیل شود.

حمایت بالاترین سطوح مذهبی و نظامی ایران از رئیسی به این معناست که نهادهای دولتی و اهرم‌های قدرت ایران، به تمامی توسط تندروها کنترل خواهندشد. این اتفاق پس از 8‌سال صدارت روحانی میانه‌رو، که در سال 2018 توسط دونالد ترامپ، از توافق برجام خارج شد، موضوع حائز اهمیتی به شمار می‌آید.

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه‌ی ایران، پس از اعلام کسب ۶۲درصدی آراء توسط ابراهیم رئیسی گفت: «سیاست خارجی ایران براساس اجماع بوده‌ست و به مسیر خودش هم ادامه خواهد‌داد.»

روحانی تا ماه اوت در سمت خود باقی مانده و به دیپلمات‌های وین، دریچه‌های احیای توافق‌نامه را نشان خواهد‌داد. دو مقام ارشد غربی، که از روند کار مطلع بودند، روز دوشنبه به بلومبرگ‌نیوز گفتند که این مشاوره‌ها تا تابستان ادامه خواهد‌داشت؛ در حالی‌که ظریف گفت احتمال «نسبتاً بالا»‌یی برای دست‌یابی به توافق تا پیش از پایان دولت روحانی وجود دارد.

شبکه‌ خبری جمهوری‌اسلامی، بدون ذکر منبع اعلام کرد که کمیسیون توافق هسته‌ای، احتمالاً روز یکشنبه در وین تشکیل جلسه خواهد داد.

خروج ایالات‌متحده از توافق هسته‌ای، باعث قدرت‌بخشیدن به جناح تندرو و اصول‌گرای ایران شد. جناحی که همیشه منتقد توافق بوده و سال گذشته، موفق شدند کنترل پارلمان را به دست بگیرند.

پس از رد صلاحیت نامزدهای میانه‌رو و اصلاح‌طلب، میلیون‌ها نفر روز جمعه در خانه‌هاشان مانده و پای صندوق‌های رأی نرفتند.

ظریف گفت: «بی‌تفاوتی به نظر کار ساده‌ای نمی‌رسد. باید دید دلیل این بی‌تفاوتی چه بوده. شما شاهد تفاوت دیدگاه‌ها در ایران خواهید‌بود.»

ابراهیم رئیسی که در سال ۲۰۱۹ از سوی دولت ترامپ تحریم شده است، روز شنبه ۱۷/۹میلیون رأی کسب کرد. و این در حالی بود عبدالناصر همتی، تنها‌نامزد میانه‌روی کاندیداها، با ۲/۴میلیون رأی، مقام سوم را کسب کرد. براساس آمار اعلام‌شده از سوی عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور در تلویزیون دولتی ایران، مشارکت این دوره تنها ۴۸/۸درصد بود؛ یعنی پایین‌ترین میزان مشارکت طی ۴۲سالی که ایران انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار کرده است.

این احتمال هست که از مقاماتی با روابط امنیتی قوی از دوران احمدی‌نژاد، خواسته شود کار اداره‌ی وزارت نفت را به عهده بگیرند.

این تغییر جهت تند، ممکن است روابط بالقوه‌ی آینده با شرکت‌های بزرگ نفتی اروپا، نظیر شرکت نفت توتال فرانسه را پیچیده کند. شرکت‌هایی که تحت تهدید تحریم‌های ترامپ، پروژه‌ی ۵ میلیارد دلاری را رها کرده و در عوض بر توسعه‌دهندگان روسی و چینی و شرکت‌های مهندسی خود سپاه پاسداران انقلاب اسلامی متمرکز شدند.

در بیانیه‌ای از کرملین، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با نگاه به آینده «توسعه‌ی بیشتر همکاری‌های دو‌جانبه‌ی سازنده در جهات مختلف و همچنین مشارکت در امور بین‌الملل» را پیش‌بینی کرده و نتیجه‌ی این امر را افزایش امنیت و ثبات منطقه‌ای توصیف کرد.

خروج واشنگتن از توافق هسته‌ای، منجر به افزایش تنش‌ها در خلیج‌فارس شد، به درگیری‌های منطقه‌ای دامن زد و تهران را وادار کرد محدودیت‌های هسته‌ای را کنار گذاشته و غنی‌سازی اورانیوم خود را تا نزدیک‌ترین سطح مورد نیاز برای ساخت بمب بالا ببرد.

سیاست‌های منطقه‌ای رئیسی، خصوصاً در قبال مناطق نا‌آرامی چون رقیب سنی عربستان‌سعودی، خیلی معلوم نیست. اما نزدیکی او با سپاه پاسداران، می‌تواند باعث تقویت مقام ریاست‌جمهوری او شود. همان‌طور که رد‌پای او را در اقتصاد و نیز تصمیمات سیاست خارجی پر‌رنگ‌تر خواهد‌کرد.