هزاران پناهجوی افغان به سوی ایران می‌آیند

خبرهای رسیده از افغانستان هر روز بد و بدتر می‌شوند. طبق گزارشی که از یکی از اتاق‌های فکر که شورشیان را ردیابی می‌کرده (بنیاد دفاع از دموکراسی) رسیده است، طالبان از اول‌مه تا ۵‌ژوئیه، ۱۲۲ منطقه را به تصور خودشان درآورده‌اند. نیروهای افغان نیز در حال تحویل‌دادن پایگاه‌های خودشان‌اند و طالبان سلاح‌هاشان را به غنیمت گرفته‌اند.

در همین حین، افغان‌ها بی‌آنکه دمی فارغ از خشونت‌های طرف مقابل باشند، در حال فرارند. در شمال، منطقه‌ای که جنگ در آن شدت بیشتری گرفته است، طی روزهای اخیر (مطابق اعلام سازمان ملل) ۵۶‌هزار نفر آواره شده‌اند (در سال ۲۰۲۱، بیش از ۲۰۵‌هزار نفر در سراسر کشور آواره شده‌اند.) انتظار می‌رود خروج نیروهای امریکایی، که حالا ۹۰‌درصد تکمیل شده است، به تشدید درگیری‌ها انجامیده و بحران پناهندگی را در افغانستان شدت بیشتری ببخشد.  

پس از ۴۰‌سال تجربه‌ی جنگ در افغانستان، متأسفانه پناهندگی دیگر در این خطه پدیده‌ی غریبی نیست. حدوداً ۳‌میلیون پناهنده‌ی افغان در سراسر دنیا پراکنده‌اند، یعنی از هر ۱۰‌نفر پناهنده در سطح جهان، به طور متوسط، یکی‌شان افغان است. اما شماری از عوامل نشان می‌دهند بحران بعدی حاد‌تر خواهد‌بود: شورشی جسورانه و رو‌به‌گسترش، خشونت‌های تروریستی، عقب‌نشینی ایالات‌متحده از منطقه، محو‌شدن روند صلح، و شرایط نابسامانی که برای آوارگی وجود دارد.

فراری‌ها به احتمال زیاد دنبال آن‌ هستند که به پاکستان یا ایران بگریزند؛ کشورهایی که در حال‌حاضر نیز شمار زیادی از اینان را در خود جای داده‌اند. در سال‌های اخیر، تهران و تا حدی، اسلام‌آباد، با تصور متضرر‌شدن (چه به لحاظ اقتصادی و چه امنیتی) از حضور پناهندگان افغان در کشور خودشان، آنها را دیپورت کرده‌اند. سازمان ملل، طی سال گذشته خروج حدود ۵۸۵‌هزار افغان «بدون ثبت» را از تهران و خروج نزدیک به ۷‌هزار‌تن از همین گروه را از پاکستان تخمین زده است.

اروپا، به سبب مسیر مدیترانه، محبوبیت فزاینده‌ای برای پناهندگان افغان به‌دست آورده. اما کشورهای اتحادیه‌ اروپا نیز هزاران‌افغان را از کشور خود اخراج می‌کنند. افزایش درگیری‌ها در شمال افغانستان می‌رساند که به زودی کشورهای آسیای میانه نیز با هجوم پناهندگان مواجه خواهند‌شد. روز دوشنبه، چند‌روز پس از آنکه مرز اصلی نیز به تصرف طالبان در‌آمد، بیش از هزار سرباز افغان به تاجیکستان گریختند. به احتمال زیاد، غیر‌نظامیان نیز رفتاری مشابه را نشان خواهند‌داد. در صورت بروز بحران پناهندگی احتمالاً بسیاری‌کشورها با فشار بین‌المللی برای اسکان پناهندگان افغان روبرو خواهند‌شد. ولی در عین‌حال، فشاری از درون ملت‌ها نیز برای عدم‌پذیرش آنها وجود دارد. در پاکستان که دارد مرز میان خود با افغانستان دیوار‌کشی می‌کند، اخیراً حمله‌ی تروریستی‌ای رخ داده است که ظن آن رفته پای افغان‌ها در کار بوده باشد. موید یوسف، مشاور امنیت ملی پاکستان اعلام کرده: «بارها و بارها گفته‌ایم که پناهندگان افغان، خواهران و برادران‌مان هستند، اما وقت آن رسیده آبرو‌مندانه به کشور خودشان برگردند.»

کم‌خطرترین گزینه برای اسکان پناهندگان افغان، مستقر‌کردن‌شان در مناطق مرزی و داخلیِ کشورهای دیگر است؛ به این امید که سازمان ملل و سازمان‌های امدادی، یاری‌سان تأمین مالی آنها باشند. کشورهای اتحادیه‌ی اروپا، خصوصاً آنهایی که در مأموریت ناتو شرکت کرده‌اند هم باید در اسکان پناهندگان افغانی نقش داشته باشند. طی سال‌های اخیر، این کشورها با این بهانه که این‌دسته از افغان‌ها بیشتر مهاجران اقتصادی‌اند تا پناه‌جوی جنگی، از قبول آنها سر‌باز‌زده‌اند. این کشور حالا درگیر جنگ داخلی تمام‌عیاری‌ست.

بحران پیش‌رو فرصتی‌ست برای دولت بایدن تا بار دیگر جایگاه رهبری ایالات‌متحده را در سطح جهان تقویت کند. ایالات‌متحده باید تعهدات مالی را جهت تحقق این هدف به انجام رساند. همان‌طور که بودجه‌ی خود را به کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل و نهادهای مرتبط افزایش دهد؛ تا بدین‌ترتیب به پاکستان، ایران و کشورهای آسیای میانه اطمینان‌خاطر دهد از حمایت‌های کافی برای کمک به پناهندگان افغان برخوردار هستند. واشنگتن‌_‌در هماهنگی با کابل، همسایگان افغانستان، کشورهای ناتو و گروه‌های امداد بین‌الملل‌_ باید طالبان را جهت ایجاد مناطق امن برای آوارگان افغان در افغانستان تحت فشار قرار دهد. بهترین راه برای مقابله با بحران پناهندگی این است که انگیزه‌ی کمتری برای خروج به افراد بدهیم. با تشدید تنش‌ها، مسلماً این کار دشوارتر خواهد‌بود. و افغان‌هایی که از خشونت فرار می‌کنند، به کمک نیاز دارند، آن هم خیلی‌سریع.