آمار مالی موسیقی ایران؛ مسکوت و مبهم!

تهیه گزارش آماری از عملکرد مالی و چگونگی دخل و خرج در حوزه هایی چون سینما و نشر چندسالی می شود که با جست و جوی فراوان، قابلیت اجرایی پیدا کرده است چرا که بعد از افشاگری های بسیار از پشت پرده ناسالمِ مالی در آن ها و در راستای سیاست شفاف سازی که در دولت قبل در حوزه سینما پایه گذاری شد، بسیاری از ارگان ها و بنیادهای وابسته به این دو حوزه خود را ملزم به اراِئه سیاهه مالی خود کردند تا بلکه حرف و حدیث های منفی را کمی سر و سامان بخشند اما در دو حوزه موسیقی و هنرهای تجسمی بحث فرق می کند. شاید به این دلیل که رسانه ها به دلایلی نامعلوم ، چندان به پشت پرده مالی موسیقی و هنرهای تجسمی ورود نکرده و همین مسئله، دخل و خرج این دو حوزه را نامعلوم کرده است. در نتیجه مدیران، متولیان و فعالان این حوزه ها کمتر رمق می کنند تا اعلام کنند سالانه چه گردش مالی نجومی دارند! در مسیر یافتن پاسخ برای یک سوال ساده، پرفروش ها کدامند؟!

شاید تا چند سال پیش ، همانطور که پیدا کردن لیست پرفروش ترین فیلم های سینمایی یا کتاب ها در حوزه نشر امکان پذیر بود، می توانستید در بخش موسیقی که در روزنامه یا هفته نامه ای منتشر می شد، پرفروش ترین آلبوم های موسیقی را هم پیدا کنید اما حالا با فراگیر شدن فضای مجازی، برخلاف اینکه رسیدن به آمار طبیعتا به دلیل سرعت گسترش اطلاعات باید راحت تر شده باشد، اما دست کم در حوزه موسیقی این ماجرا فرق می کند! در گام اول قطعا باید آمار دقیق را از دفتر موسیقی وزارت ارشاد پرسید که در نهایت این نهاد، تنها لیست مجوزهایی که صادر کرده را آن هم در سایت منتسب به خودش ارائه می کند و اگر احیانا سوالی افزون بر آنچه منتشر شده داشته باشید و با روابط عمومی این بخش تماس بگیرید، باز هم شما را به همان سایت ارجاع داده و می گویند:« آنچه لازم بود را منتشر کرده ایم!»

اگر در مسیر یافتن این سوال ساده که «پرفروشترین آلبوم های سال ۱۴۰۰ کدام آلبوم ها و با چه میزان فروش هستند؟!» بروید شاید چند نام پرتکرار را که احتمالا گمانه زنی شده اند پیدا کنید اما به عددی دست پیدا نخواهید کرد. در ادامه احتمالا با چند تهیه کننده موسیقی حرف می زنید و پاسخ هایی می شنوید که شما را شگفت زده می کند؛ بعضی می گویند این رقم آنقدر زیاد نیست که افشای آن از جانب آن ها ارزش حرف شنیدن داشته باشد، برخی در گوشه و کنار با صدایی آرام اعتراض می کنند اما در نهایت اکثریت مصر هستند تا برای بقای خود در این عرصه هم که شده سکوت کنند، گویی این مسئله سِری است و حرف زدن از آن عواقب دارد!

در نهایت شاید بر اساس میزان دانلود صورت گرفته در سایت «بیپ تونز» که بزرگترین فروشگاه دانلود قانونی در کشور است و سر زدن به چند فروشگاه بزرگ موسیقی بتوانید رقمی را که نسبی است برآورد کنید که مشخص نیست تا چه میزان به واقعیت نزدیک است. همین مساله شما را کنجکاو تر می کند که در بخش کلان به ماجرا نگاه کنید؛ اگر ارائه آمار در کوچکترین سطح آن قدر پنهانی است پس گردش مالی موسیقی در این مرز و بوم و طی یک سال چطور انجام می شود؟!

پیدا و پنهان مالی در تولید آلبوم

بالا رفتن کلیِ هزینه ها در سال گذشته، در کنار تمام عرصه های فرهنگی و هنری، موسیقی را هم متاثر کرده است، این مسئله در کنار مجازی شدن دانلود آلبوم های موسیقی که در بسیاری از سایت ها، رایگان هم انجام می شود، باعث شده که جمع کردنِ آلبوم بین خواننده ها رو به منسوخ شدن برود، چراکه شاید کمتر از ۱۵ درصد از مردم در این برهه زمانی و به دلیل افزایش هزینه های روزمره زندگی، رمق می کنند تا به صورت فیزیکی و از یک فروشگاه موسیقی آلبوم تهیه یا فایل آن را به صورت قانونی از سایتی خریداری کنند!

به قول بعضی از اهالی موسیقی «الان نون به نرخ کنسرت است!» و بسیاری از تهیه کنندگان موسیقی با خریدن یک استودیو کوچک موسیقی سعی می کنند هزینه ها را کمتر ، وقت و هزینه خود را برای کنسرت گذاشته و روی آن بخش سرمایه گذاری کنند. همین مساله نمودارِ آمارِ آلبوم های منتشر شده را در محدوده زمانی ۵ سال گذشته تاکنون، نزولی کرده است. به همین دلیل هزینه آلبوم در حال حاضر با چالش هایی مواجه بوده است. اول اینکه بسیاری از هنرمندان مطرح که کنسرت هم می گذارند، کمتر به سمت تهیه آلبوم می روند، از طرف دیگر هنرمند تازه کاری که می خواهد راه هنرمندان قبل از خود در به شهرت رسیدن را طی کند، ترجیح می دهد که با یک آلبوم شروع به کار حرفه ای خود کند. در مرحله اول و بعد از پیدا کردن آهنگساز در سطح متوسط، خواننده بین ۳۰ تا ۶۰ میلیون تومان آن هم تنها برای یک قطعه باید هزینه کند! هر چقدر سطح آهنگساز بالاتر و سابقه همکاری اش با چهره های مشهور موسیقی بیشتر شود، قیمتش هم بالاتر رفته و به رقمی بین ۶۵ تا ۹۰ میلیون تومان می رسد!

برای مرحله بعد که همکاری با تنظیم کننده است نیز رقم پرداختی از ۱۵ میلیون تومان در پایین ترین کیفیت تنظیم تا ۳۰ میلیون تومان در تنظیمات ارکسترال و متوسط ۹۰ میلیون تومان برای تنظیم کنندگان مطرح آب می خورد! مساله بعدی که خواننده با آن مواجه است ترانه سراست. در خوشبینانه ترین حالت ممکن، اگر خواننده خود سراینده ترانه اش هم باشد، می تواند هزینه ترانه سرا را که رقمی بین ۱۵ تا ۸۰ میلیون تومان است در بخش های بعدیِ تهیه آلبومش هزینه کند که می تواند هزینه استودیو و یا دستمزد نوازنده ها باشد و رقم آن بالای ۸ میلیون تومان باز هم با توجه به شهرت و نوع ساز در نوسان است. اما هزینه تمام شده تهیه یک آلبوم ۸ قطعه ای چقدر است؟! هرچند که نوسان قیمت باعث شده است که در هیچ مبحثی نمی توان هزینه قطعی را برای انجام کاری برآورد کرد اما می توان به صورت نسبی به نتایجی رسید. طبق داده ها این رقم برای یک آلبوم متوسط ۸۰۰ میلیون تومان و برای یک آلبوم حرفه ای بیش از ۱ و نیم میلیارد تومان است. گفته شده این ارقام، از بعضی از تهیه کنندگان موسیقی و به شرط افشا نشدن نام آن ها، منتشر شده است.

نان به نرخ کنسرت و امید به بازگشت سرمایه های میلیاردی!

شاید در دهه های گذشته، شرط برگزاری کنسرت، منتشر کردن دست کم یک آلبوم ۸ قطعه ای بود اما طی سال های گذشته این رسم برداشته شده و خواننده ها مستقیما پس از تولد و انتشار چند تک آهنگ، به صحنه کنسرت می رسند؛ صحنه ای که از تبلیغات روی بیلبوردها گرفته تا بلیت فروشی در آن، ارقام میلیاردی رد و بدل می شود چراکه طبق آمار منتشر شده برای سال ۱۴۰۰، تعرفه نصب هر بیلبورد در سطح شهر تهران و با توجه به ارزش مکانی آن ناحیه، از ۹۰ میلیون تومان تا بیش از ۸۰۰ میلیون تومان در نوسان است و اگر برای تبلیغ هر کنسرت، دست کم ۱۰ بیلبورد در سطح شهر تهران در نظر بگیرید، بخش بزرگی از این هزینه ها را تنها در بخش تبلیغات پیدا خواهید کرد!

از طرفی به تازگی ، جدا از بحث «مافیا» در موسیقی، به صورت جزیی این واژه در کنسرت نیز تعریف می شود‌. سال ۹۸ و قبل از شروع کرونا در ایران بود که محمد معتمدی، خواننده سنتی کشورمان با این ادعا که «مافیای کنسرت از وزیر ارشاد قوی تر است!» به این مساله پرداخت. او همچنین درآمد این مافیا را ۱.۵ برابر کل بودجه موسیقی کشور دانست. البته معتمدی اشاره‌ای هم به گردش حدود ۳۰۰ میلیاردی این مافیا داشت که موجب اعطای تسهیلات و گشایش اعتبارات سنگین است! با این حال نگاهی به میانگین آمار کنسرت ها در ایران در حالتی متعادل به اعدادی بیش از این ها خواهیم رسید. تقریباً هر روزه سالن‌های بسیار بزرگی با گنجایش مخاطب از حدود ۲ هزارو ۵۰۰ نفر تا ۸۰۰ نفر مانند سالن وزارت کشور، تالار وحدت، سالن میلاد نمایشگاه بین‌المللی، سالن مرکز همایش‌های برج میلاد، اریکه ایرانیان و چندین و چند نمونه دیگر از جمله مراکزی هستند که ترافیک بالایی در کنسرت‌های متنوع دارند. گردش مالی وسوسه‌کننده بیش از هزارو ۵۰۰ میلیارد تومانی سالانه حوزه موسیقی در کنار انفعال مسئولان و سیاستگذاران این عرصه، زمینه را برای فعالیت دلالان و جریان‌های مافیایی فراهم کرده تا به بهانه کسب این درآمد‌ها موسیقی و مخاطبان را به صورت یکجا ببلعند.
در آینه آمارهای رسمی منتشر شده، سال ۱۴۰۰ چه از لحاظ تعداد کنسرت های مجوز گرفته و چه از لحاظ تعداد آلبوم های منتشر شده نسبت به سال های گذشته روندی نزولی را طی کرده است. باید تأکید کرد که دفتر موسیقی وزارت ارشاد از سال گذشته چندان در شفاف سازی و به روزرسانی اطلاعات حوزه موسیقی کوشا نبوده و همین مساله استنباط از وضعیت موسیقی ایران را دچار خطا می کند. خطایی که گویی برخی آگاهانه برای رسیدن مخاطب به آن، هدف چیده اند.