کُدهای ژئوپلیتیکی ایران در سفر شمخانی به ایروان

سالار سیف الدینی

دریابان علی شمخانی دبیر شورای عالی امنیّت ملّی نیمه تیر طی سفری یک روزه وارد ارمنستان شد و از سوی همتای خود مورد استقبال قرار گرفت. این سفر در حالی انجام شد که هنوز پس لرزه های جنگ ۲۰۲۰ قراباغ ادامه دارد و دو طرف مناقشه هنوز نتوانسته اند به صلحی پایدار دست پیدا کنند. طی ماه‌های گذشته اخبار ضدونقیضی در خصوص مناسبات امنیتی بین کشورهای قفقاز جنوبی و همسایگان آنها منتشر می‌شود و زبان تهدید گاه و بیگاه ادامه دارد. از سوی دیگر جنگ در اوکراین نیز منطقه را تا اندازه ای تحت تاثیر خود قرار داده است. در این معادله آنچه برای ایران اهمیت دارد، امنیّت مسیرهای ترانزیتی و اصل خدشه ناپذیری مرزها است. از همین رو است که شمخانی در بدو سفر خود، بر مخالفت جمهوری اسلامی «با هر اقدامی که منجر به تغییر در ژئوپلیتیک منطقه شود» تاکید کرد.

شمخانی در دیدار با دبیر شورای امنیت ملّی ارمنستان «پیوند‌های عمیق و دیرینه‌ی تاریخی، فرهنگی و تمدنی میان دو ملت» را زمینه ای برای همکاری های و گسترش مناسبات بیشتر دانست. شمخانی ابراز امیدواری کردند که مخاصمات موجود ارمنستان با همسایگانش از طریق «گفتگو و دیپلماسی» مورد حل و فصل قرار بگیرد. موضوع دیگری که مورد تاکید شمخانی در این سفر بود عبور از «محدودیّت های رابطه بین دو کشور» بود. دبیر شورای عالی امنیت ملی با بیان اینکه دو ملت ایران و ارمنستان در طول تاریخ و در «شرایط سخت» منطقه ای و بین المللی و حوداث ناگوار طبیعی «در کنار هم» بوده اند، افزود: با چنین پیشنه ای نباید هیچ محدودیتی برای گسترش مناسبات فی مابین قائل شد.

مسائل ترانزیتی، حضور ایران در پیمان اقتصادی اوراسیا نیز بخشی از اولویت های مهم ایران در ارتباط با ارمنستان است. ایران همواره اعلام کرده است که از تمامیّت ارضی ارمنستان حمایت می‌کند. این مسئله در ادبیات سیاسی ایران با عبارت مخالفت با تغییرات ژئوپلیتیک در منطقه توضیح داده میشود. البته ایران از تمامیّت ارضی همه همسایگان خود حمایت می‌کند و اصل خدشه ناپذیری مرزها از نظر وزارت خارجه یک اصل مهم سیاست خارجی برای جمهوری اسلامی ایران به شمار می رود. این رویه در سال ۲۰۱۶ هنگامی که زمزمه های برگزاری همه پرسی برای تجزیه عراق شنیده میشد، به وضوح از سوی ایران اعمال شد.

مرز بین ایران و ارمنستان از امن‌ترین مرزهای کشور است. ایران دارای ۱۵ همسایه است که در میان این تعداد تا کنون کمترین چالش مرزی، امنیتی و ژئوپلیتیکی را با ارمنستان داشته است. از همین رو ایران یکی از مهم ترین شرکای تجاری ارمنستان است. برای ارمنستان نیز مسیر و مرز با ایران «حیاتی» است زیرا این کشور فعلا دارای دو مرز فعال یکی با گرجستان در شمال و یکی با ایران در جنوب است. مرزهای شرقی و غربی ارمنستان، تا اطلاع ثانوی ماهیتی جزء تهدید برای این کشور ندارد. از سوی دیگر ارمنستان تنها کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا است که با ایران مرز زمینی دارد. بدون این مرز زمینی اتحادیه اوراسیا برای ایران بی معنا خواهد بود. مسئله تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیتی به ویژه در کریدور شمال- جنوب نیز برای تهران اهمیت بسزایی دارد. از نظر ایران دالان شمال- جنوب یعنی اقیانوس هند به دریای سیاه ماهیت ژئواکونومیک دارد و سیاست امنیت ملّی ایران بر اصل استوار است که دالان فوق امن باقی بماند. مشارکت ایران در ساخت تونل کاجاران در همین محور که بنا است ایران در آن مشارکت نماید در همین راستا است. از سوی دیگر هند نیز علاقه مند به شرکت در این پروژه است. این پروژه در چارچوب رقابت با پاکستان و حضور این کشور در قفقاز جنوبی برای دهلی نو حایز اهمیت است. از این رو دعوت رسمی از شرکت های ایران برای مشارکت در پروژه های عمرانی که از سوی اتحادیه اروپا نیز حمایت میشود برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت خاصی دارد.

از برنامه های دو جانبه دیگر پروژه «گاز در ازای انرژی» و تکمیل ساخت خط سوم ولتاژ قوی برق است که شبکه انرژی ایران، ارمنستان، گرجستان و روسیه را تکمیل می کند که رئیس جمهور ارمنستان و شمخانی در دیدار رسمی بر تداوم آن تاکید کردند.

تاکید دبیرشورای عالی امنیّت ملّی به نبود هیچ محدودیتی برای مناسبات فی مابین و عدم مداخله کشورهای ثالث از این منظر اهمیت زیادی دارد. طرف های ثالث همواره سعی کرده اند مناسبات دو کشور را در قالب تحریم و مسائل دیگر تحت تاثیر خود قرار دهند. ارتقای مناسبات دیپلماتیک بین دو کشور، با تاکید بر پیوندهای تمدنی از همین رو مورد تاکید شمخانی بوده است. از نظر رسانه ای و فرهنگی تقریبا هیچ مشکلی بین ایران و ارمنستان نیست و مطالب منفی علیه ایران در رسانه های ارمنستان دیده نشده است. تاکید بر مقوله رسانه در جهانی که شبکه های اجتماعی، نشریات و وب سایت ها می توانند، مناسبات را تحت تاثیر خود قرار دهند، حایز اهمیت است.

یکی از امن ترین مرزهای ایران با همسایگان در استان آذربایجان شرقی واقع شده و دروازه مرزی نوردوز مسیر تراتزیت دهها هزار تن کالا است که بخشی از نیازهای دو کشور را برطرف میکند. سال گذشته سواپ گازی ایران با ترکمنستان با موفقیت اجرا شد. در همین راستا ارمنستان نیز از سال‌ها پیش علاقه‌مند است تا از انرژی ترکمنستان بهره‌مند شود که این پروژه صرفا از مسیر ایران امکان پذیر است. سوآپ گازی بین ترکمنستان و ارمنستان بر وزن ژئوپلیتیکی ایران خواهد افزود و موجب رضایت هرچه بیشتر همسایگان خواهد شد. این برنامه بین ترکمنستان، ایران و جمهوری آذربایجان مورد رضایت همه طرفها بوده است و اقدام در جهت افزودن ارمنستان به این خط انرژی اهمیّت فوق العاده ای دارد.

در مجموع باید گفت، دو کشور از روابط موجود رضایت دارند اما تلاش می‌کنند سطح مناسبات به ویژه در زمینه های ژئواکونومیک را ارتقا دهند. ایران یکی از مهم ترین شرکای تجاری ارمنستان اما در زمینه تجاری و اقتصادی نیاز به اقدامات مشترک بیشتر وجود دارد تا شاهد پیشرفت مناسبات باشیم. از این لحاظ زمینه های انرژی، تجاری و ترانزیتی می‌تواند یکی از پویاترین اشکال همکاری باشد. به این ترتیب پیوندهای ژئوپلیتیکی و تمدنی که دبیرشورای عالی امنیتّ ملّی از آن یاده کرده است به پیوندهای اقتصادی مستحکم تر خواهد شد.