آمارها سخن می‌گویند: مرگ تدریجی «طبقه متوسط» در ایران

فراز : برخی کارشناسان بر این باورند که سیاست افزایش قیمت بنزین با کاهش قدرت خرید می‌تواند بخشی از قشر متوسط جامعه را به دهک‌های پایین‌تر درآمدی سوق دهد. گزارش‌های مختلف «مجمع جهانی اقتصاد» نشان می‌دهد که اگر چه ایران نسبت به کشورهای منطقه، «طبقه متوسط» نسبتا بزرگی داشته اما این قشر طی یک دهه گذشته به مرور کوچک‌تر شده است.

***

تاریخچه

مجمع جهانی اقتصاد (World EconomicForum) برای اولین بار در ژانویه سال ۱۹۷۱ به عنوان مکانی برای تبادل نظر اقتصاددانان، سیاست مداران، صاحبان سرمایه و نظریه پردازان راه اندازی شد. این نهاد بین المللی به صورت دوره ای به بررسی شاخص های اقتصادی در کشورهای مختلف می پردازد. «گزارش جامع رشد و توسعه یا IDI» این نهاد (The Inclusive Growth and Development Report) به بررسی وضعیت درآمد سرانه، فقر و طبقه متوسط در کشورهای مختلف جهان می‌پردازد. بر اساس آخرین نسخه این گزارش، درآمد طبقه متوسط و میزان افراد در این طبقه طی سال‌های اخیر رو به کاهش بوده است.

شواهد آماری

بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد، جمهوری اسلامی ایران با شاخص IDI معادل ۴.۲۹، رتبه ۲۱ام را در بین کشورهای در حال توسعه دارد و طی پنج سال اخیر (۱۷-۲۰۱۲) ، شاهد افت این شاخص بوده‌ایم. بر اساس این گزارش، اگر چه ایران همچنان در بین ۷۹ کشور در حال توسعه در رتبه بیست و یکم قرار دارد اما نسبت به روند تاریخی خود، رو به نزول بوده است. دلایل اصلی این امر، کاهش در تولید ناخالص داخلی سرانه، بهره‌وری پایین نیروی کار، سطح اشتغال پایین و افزایش نابرابری ثروت عنوان شده است. همچنین بر این اساس، طبقه متوسط نسبتا بزرگ اما رو به کاهش است. بهبود سیستم مالیاتی و تأمین اجتماعی جهت افزایش توزیع عادلانه‌تر درآمد مقابله با شکاف‌های جنسیتی از جمله توصیه‌های این نهاد به سیاستگذاران ایرانی است.

رشد درآمد سرانه

براساس برآورد مجمع جهانی اقتصاد، «رشد درآمد سرانه» (GDP per capita) در دوره مورد بررسی در ایران برابر ۲.۸۳ درصد بوده است که ایران را در بین ۷۹ کشور در حال توسعه در رتبه ۵۷ از نظر این شاخص قرار می‌دهد. بر این اساس، طی پنج سال ۱۷-۲۰۱۲ درآمد سرانه ایرانیان به طور متوسط ۵۹۳۷ دلار بوده که به طور متوسط ۱.۵ درصد کاهش نشان می‌دهد. بیش‌ترین میزان این شاخص در بین کشورهای جهان متعلق به کشور قزاقستان بوده و ایران در بین کشورهای هم گروه خود، رشد نسبتا پایینی داشته است.

درصد اشتغال

بر اساس گزارش این نهاد بین‌المللی، درصد اشتغال یکی دیگر از شاخص‌هایی است که برای کشورهای مختلف مورد محاسبه قرار گرفته است. این شاخص در ایران در سال ۲۰۱۷ معادل ۳۹.۶ درصد بوده که در بین کشورهای هم‌گروه (در حال توسعه)، رقم بسیار پایینی بوده و از این منظر ایران را در رتبه ۷۶ام کشورهای در حال توسعه قرار داده است. به عنوان مثال این شاخص در ترکیه ۴۴.۸، چین ۶۸، شیلی ۵۸، آذربایجان ۶۳.۲، مالزی ۵۸.۴ و در روسیه ۶۰.۵ است.

شاخص امید به زندگی

یکی دیگر از شاخص‌های توسعه، نرخ امید به زندگی است که بر اساس محاسبه مجمع جهانی اقتصاد، در ایران حدود ۶۶ سال است که نسبت به سایر کشورهای در سطح نسبتا خوبی قرار دارد. این شاخص در شیلی ۷۰ سال، در مکزیک ۶۷ سال و در اندونزی ۶۲ سال برآورد شده است.

نرخ فقر و ضریب جینی

در بخش دیگری از این گزارش به نرخ فقر و ضریب جینی در کشورهای مختلف جهان اشاره شده است. بر اساس تعاریف، افرادی که درآمدی کمتر از دو دلار در روز دارند، جمعیت «فقیر مطلق» طبق‌ بندی می‌شوند. بر این اساس، نرخ فقر در ایران ۰.۷ درصد است. بر این اساس، ارقامی در خصوص جمعیت فقیر مطلق در ایران گزارش نشده است اما بر اساس گزارش قبلی این نهاد بین‌المللی، ۸ درصد مردم ایران درآمدی کمتر از دو دلار در روز دارند.

رشد درآمد طبقه متوسط

«رشد درآمد طبقه متوسط» می تواند شاخصی خوب برای درک افزایش توان طبقه متوسط و چشم انداز توسعه اقتصادی- اجتماعی باشد که در گزارش جدید این مجمع، ارقامی در این خصوص برای ایران ذکر نشده است. به استناد گزارش قبلی این نهاد، ایران از نظر شاخص رشد درآمد طبقه متوسط در دوره ۲۰۰۱-۲۰۱۱ روند خوبی نداشته است و درآمد قشر متوسط با کاهش منفی ۰،۸۷ درصدی مواجه شده است. طبق آمار منتشرشده، ۳۴،۸ درصد از جامعه ایران را طبقه متوسط تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر حدود ۲۸ میلیون نفر ایرانی درآمد روزانه بین ۱۰ تا ۵۰ دلار (تقریبا ۳۰ هزار تا ۱۵۰ هزار تومان) دارند.

جمع‌بندی

بر این اساس، در ایران علاوه بر بخش غیررسمی بزرگی که وجود دارد، نابرابری جنسیتی در بخش آموزش، اشتغال و بهداشت و درمان به حدی است که کشور را از استعدادهای بالقوه خود محروم کرده است. بر این اساس، ایران در بحث مالکیت مسکن -که یک منبع مهم برای تشکیل دارایی ها محسوب می شود- و برخوردارکردن آن دسته از افرادی که از جمله قشر ۴۰ درصدی پایین جامعه محسوب می شوند، عملکرد خوبی داشته است اما در زمینه دسترسی کسب وکارها به اعتبارات می تواند بسیار بهتر از این بهبود یابد.

مجمع جهانی اقتصاد در گزارش‌های قبلی خود برآورد می‌کند ایران با ۳۴ درصد، طبقه با درآمد متوسط نسبتا بزرگی را در خود جای داده اما در سال های اخیر بر مبنای متوسط استانداردهای زندگی (۷،۸۴ دلار در هر روز) از تعداد افراد طبقه متوسط کاسته شده است.