چرا بلیط قطار کم شده؟ | عقب ماندگی عجیب ایران در حمل‌ونقل ریلی

مسافران داخلی این روزها از هر مسیری پشت خط می‌مانند؛ خواه سفر هوایی باشد خواه زمینی. بلیط قطار مثل هواپیما کم شده و از سوی دیگر قیمت آن نیز افزایش داشته است. علت اساسی آن هم کمبود قطار است و در وهله دوم کمبود مسیرهای ریلی گسترده و مناسب در سراسر کشور. بر اساس آمار میزان مسافرت ریلی ایرانی‌ها از میانگین جهانی فاصله بسیاری دارد و این خود نشان‌دهنده عقب‌ماندگی در این حوزه است. چراکه سفر با قطار برای بسیاری مطلوب است اما در دسترس نیست و همین در دسترس‌نبودن باعث شده تا سفر با قطار در سال‌های اخیر کاهشی تا ۷۰ درصد داشته باشد.

چرا بلیط قطار به سختی پیدا می‌شود؟

کاهش بلیط‌های قطار و سفرهای ریلی نیاز به آمار ندارد و با نگاهی به سایت‌های فروش بلیط می‌توان به آن پی برد. اما آمارها نیز این کاهش را تایید می‌کنند و به گفته میعاد صالحی مدیرعامل شرکت راه‌آهن در ۱۰ سال گذشته واگن‌های مسافری در گردش از ۱۸۰۰ به ۱۲۰۰ کاهش پیدا کرده‌اند. این یعنی سرمایه‌گذاری در خرید واگن‌های نوی مسافری کاهش پیدا کرده است و همچنین سرمایه گذاری برای بازسازی، بهسازی و تعمیرات هم در بخش مسافری کاهش پیدا کرده است و عملا این حوزه به حال خود رها شده است. از سوی دیگر بر اساس اطلاعات موجود حدود ۱۵ هزار کیلومتر خط ریلی در کشور وجود دارد اما بنابر اظهارنظر محمدباقر قالیباف رییس مجلس در محل‌های عملیاتی کمتر از ۱۱ هزار کیلومتر خط ریلی وجود دارد. این یعنی راه‌آّن دهه‌هاست که توسعه درستی در کشور نداشته و توسعه غیراصولی آن نیز بسیاری کند بوده است. ماجرا تاجایی پیش رفته که راه‌آهن ایران نه تنها سودده نیست بلکه سال گذشته حدود ۲ هزار میلیارد تومان زیان دیده است. آماری که مدیرعامل راه‌آهن آن را تایید کرده.

توجه ویژه کشورهای توسعه یافته به شبکه ریلی

عقب‌ماندگی ایران در شبکه و ناوگان ریلی در حالی است که کشورهای توسعه‌یافته توجه بسیاری به این حوزه داشته‌اند. این موضوع دلایلی متعددی دارد که می‌توان به برخی از آن‌ها اشاره کرد. نکته نخست اینجاست که سفر با قطار در این کشورها چه برای تفریح ​​و چه برای کسب و کار، جایگزینی به صرفه برای پرواز است. در برخی از این کشورها حتی برای سالمندان و دانشجوها نیز تخفیف‌های برای پرواز درنظرگرفته می‌شود. در بین کشورهای اتحادیه اروپا نیز به دلیل ارتباط سراسری بسیاری از سفرهای توریستی با قطار انجام می‌شود.  چراکه با قطار از شهرهای بیشتر و مناظر بیشتری می‌توان استفاده کرد. سفر با قطار حتی برای حفظ محیط‌زیست نیز بهتر است و نسبت به وسایل نقلیه و هواپیما انرژی کمتری مصرف می‌کند. اما وضعیت ایران در مقایسه با جهان چگونه است؟

عقب ماندگی ایران در حوزه حمل‌ونقل ریلی

حالا با این تفاسیر می‌توان نگاهی به آمارهای کشورها در استفاده از قطار انداخت. در چین اصلی‌ترین روش حمل‌ونقل داخلی استفاده از قطار است. در این کشور سالانه مسافران 772.8 میلیارد کیلومتر مسافت با قطار طی می‌کنند. این عدد در هند ۷۷۰، ژاپن ۲۵۵ و روسیه ۱۷۵ میلیارد کیلومتر است. کشورهای دیگری که در فهرست بیشترین استفاده از سیستم حمل‌ونقل ریلی قرار می‌گیرند فرانسه، آلمان، اوکراین، انگلیس ایتالیا و مصر هستند. باید توجه داشت که در این کشورها سرعت قطارها و تعداد آن‌ها نیز بالاست و دسترسی شهروندان به قطار راحت است. در آمارگیری با شاخص جمعیت نیز در کشوری مثل ژاپن هر فرد سالانه ۲ میلیون ۲۴۱ کیلومتر با قطار مسافرت کرده اما این عدد در ایران به ۱۸۰ کیلومتر می‌رسد. 

میانگین سرعت قطار در کشورهای توسعه یافته حدود ۳۰۰ کیلومتر در ساعت است. در ایران اما این عدد به ۱۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد. این یعنی سرعت قطارهای ایران را به اندازه یک سوم میانگین جهانی آن است. به طور مثال قطار مگلو چین به عنوان سریع ترین قطار جهان قادر است با سرعت ۴۳۰ کیلومتر بر ساعت حرکت کند. ژاپن نیز در حال تست قطارهای خود با سرعت بیش از ۵۰۰ کیلومتر است. دومین قطار سریع جهان نیز که سرعتی ۴۰۰ کیلومتری دارد محصول چین است. پرسرعت ترین قطار ژاپن نیز با سرعت ۳۶۰ کیلومتر بر ساعت در رده سومین قطار پرسرعت دنیا قرار دارد. اگر این قطارهای پرسرعت در ایران به کار گرفته شوند مثلا مسیر تهران تا مشهد به جای ۱۲ ساعت در ۲ ساعت طی خواهد شد. با این همه نه تنها سرعت قطارها در ایران پایین است بلکه تعداد آن‌ها نیز هر سال کمتر از سال قبل می‌شود و قیمت بلیط‌ها نیز مدام افزایش پیدا می‌کند. به همین دلایل ایران طبق آخرین آمارها تا سال ۲۰۲۱، حتی در بین ۳۰ کشور اول برحسب استفاده از قطار نیز جای نمی‌گیرد.

وقتی سرعت گاری از قطار باری بیشتر است!

البته این‌ها فقط قسمت مسافری ناوگان ریلی است. بخش حمل‌ونقل باری قطارها در کشور شاید بیشتر از ناوگان مسافری عقب‌ماندگی داشته باشد. تاجایی که رییس مجلس در انتقادی بی‌سابقه سرعت حمل‌ونقل قطارهای باری در کشور با سرعت یک پیاده برابر دانست. پیش از آن مهدی طغیانی نماینده اصفهان در مجلس نیز با اشاره به سرعت سیر قطارهای باری که ۵ کیلومتر در ساعت است گفته بود که «گاری و الاغ زودتر به مقصد می‌رسد.» بنابراین ح حمل‌ونقل باری قطاری نیز به هیچ وجه با وضعیت موجود صرفه اقتصادی ندارد و همین اتفاق به چرخه اقتصاد در کشور آسیب‌هایی وارد کرده و می‌کند.

در چنین شرایطی توسعه شبکه ریلی کشور و افزایش ناوگان برای تعدیل کمبودها ضرورتی انکارناپذیر است. مسئله‌ای که باید در برنامه‌ای کوتاه‌مدت و بلندمدت حل شود و سرمایه‌گذاری‌های کلانی طبق چارچوب‌های کارشناسی و اصولی در آن صورت بگیرد.