نگاهی به فلسفه‌ی اخلاق و محیط زیست

یکی از مسائلی که امروزه با آن درگیر هستیم و گاه باعث وقفه در امور اداری و امر آموزش می‌شود، بحث آلودگی هوا است. قطعا فناوری و رشد صنعت در ایجاد این معضل تاثیر زیادی داشته و مساله‌ای که در این جا اهمیت دارد، دانستن این است که صنعت اختراع انسان بوده، اما امروزه به جای این که انسان با هدایت درست، فناوری را تصاحب کند، بر اثر هدایت غلط، فناوری مالک زندگی انسان شده است.

اخلاق زیست محیطی شاخه جدیدی از مبحث فلسفه‌ی اخلاق است و در خصوص روابط اخلاقی بین انسانها و دنیای پیرامون آنها بحث می کند. بحران‌های محیط­زیستی واقعیت های ملموسی هستند که نگرانی نسبت به آینده زمین را موجب شده اند. چنان که صرف هزینه‌های کلان برای حل این بحران‌ها کافی نبوده و راه حل اصلی حل این بحران در اصلاح تعامل انسان با طبیعت و استفاده از رویکردهای رفتاری مناسب است. چنان که برای همه واضح است «علم بدون اخلاق، نابیناست و اخلاق بدون علم، تهی است». در این مسیر، «اخلاق» و باور بر این است که با داشتن اخلاق مناسب می توان منابع طبیعی و محیط‌ زیست را حفظ کرد، به‌عنوان یکی از راه‌ هایی دیده می شود که می‌تواند این بحران را مدیریت کند.

امروزه محققان و اندیشمندان علوم مختلف، پژوهش ها و تحقیقات گوناگونی درباره اخلاق سامان داده اند. فلسفه ی اخلاق با «اخلاقیات» و «ارزش ها» سرو کار دارد و «اخلاقیات» قدرت تمیز بین «حق و باطل» و ارزش‌ها برای ارزیابی افعال است. علم اخلاق زیست محیطی که تقریبا شاخه ای جدید در فلسفه ی اخلاق است، در مورد روابط اخلاقی بین انسان و محیط پیرامونش سوال می کند. مهمترین سوالاتی که مطرح می کند این است که: آیا ما وظیفه ای در قبال طبیعت داریم؟  آیا اصول اخلاقی تعیین می کند که ما چگونه از طبیعت بهره ببریم؟ مسئولیت ما در قبال طبیعت چیست؟ ایا این ارزش ها با ارزش های انسانی در تضاد است؟

اخلاق محیط زیست، راه استفاده درست از طبیعت را به ما نشان می دهد و می آموزد که چگونه با احترام گذاشتن به طبیعت می توانیم از منابع طبیعی آن در حد نیاز معقول بهره مند شویم و در مسیر آباد ساختن آن گام برداریم.

رویکرد های متفاوتی در مورد رفتار با طبیعت دیده می شود. برای مثال، جوامع بومی، مانند اسکیمو ها، به نحو فطری و نیاز خود به طبیعت در برابر آن احساس مسئولیت بیشتری حس می کنند. یا در رویکرد انسان مدارانه، انسان را دارای حق منحصر به فردی برای بهره برداری و تخریب محیط زیست می داند؛ و در اخلاق مهندسی نظر به این است که قوانین رفتاری از پیش تعیین شده است، و تلاش خود را بر رفاه مردم قرار دهند. اما باید دانست که افزایش آگاهی فردی نسبت ب اخلاق زیست محیطی نقش مهمی ایفا می کند.

یکی از رویکرد هایی که می توان از آن در رابطه ی اخلاق و محیط زیست بهره برد، «دین» است. در سال ۱۹۹۸ میلادی نتیجه پژوهش سه ساله یک هزار دانشمند از کشورهای مختلف جهان در رابطه با دین و محیط زیست، از طریق دانشگاه هاروارد ارائه شد. در این پژوهش، آموزه های ده دین را در جهان از جمله اسلام، مسیحیت و یهود درباره ی طبیعت و محیط زیست مورد تحقیق قرار گرفته بود و یافته‌های دانشمندان نشان داد که دین می‌تواند نقش مهمی در حل مشکلات زیست محیطی و آسایش موجودات داشته باشد و نتیجه مهم این تحقیقات این بود که «رویکرد به تعالیم دینی تنها راهکار نهایی برای حفظ محیط زیست جهان است». از جمله سؤالات و تعارضاتی که در بحث محیط زیست مطرح است عبارتند از اینکه ایا ارزش محیط زیست ذاتی است؟ تعاملات اخلاقی انسان با محیط زیست چگونه است؟ فضائل اخلاقی ارتباط با محیط زیست چیست؟ راهکار اخلاقی اسلام درباره رشد جمعیت انسان و استفاده از محیط زیست چیست؟

خداوند در قرآن کریم ار منابع موجود در طبیعت به عنوان احکام و شرع نام برده است و هر گونه تعدی به آن را مجاز نمی داند. در آیه ی ۸ سوره ی الرحمن می فرمایند: «الا تطغو فی المیزان» (ای بندگان در میزان عدل «احکام و شرع من» تعدی نکنید.) و از این می توان برداشت کرد که اصل بهره وری مناسب در قران هم اکیدا توصیه شده است.

بهترین روش برای ایجاد پیشرفتی معنادار در هنگام مواجهه با چالش‌های محیط‌زیستی پیش‌رو، به رسمیت شناختن ضرورت اخلاق و علم به صورت همزمان است.

نا گفته واضح است که در کشور ما با نادیده گرفتن زیر بنای محیط زیستی نسبت به کشور های غربی، باعث ضررهای جبران ناپذیری شده است؛ و مشخص شده است که کارشناسان محیط زیست باید با استفاده تجارب دیگر کشور ها به دنبال راه حل جامعی برای حل این بحران باشند.