«پایان» حماس در غزه؛ آرزو یا راهبرد؟

تلاش های سیاسی و دیپلماتیک برای دستیابی به صلح و آتش‌بس در غزه در حالی با شکست مواجه شده که اسرائیل از همان ابتدا اعلام کرده بود هدفش از بین بردن توان نظامی و حکومتی «حماس» است. به همین دلیل، از ۷ اکتبر تقریباً بدون وقفه به تهاجم هوایی و زمینی به نوار غزه ادامه داده است.

اسرائیل از سویی به شکست در این ماموریت اعتراف می‌کند و از سویی دیگر، مدعی است که دستیابی به هدف نهایی‌اش در غزه، در پایان با گذشت زمان رقم خواهد خورد. آیا بررسی وضعیت میدانی در غزه، این ادعا را تایید می‌کند؟ پاسخ یک «نه» ساده است. تحلیل دقیق و بی‌طرفانه روند جنگ ۷ اکتبر نشان می‌دهد که حماس، تاکنون موفقیت‌های بیشتری را ثبت کرد‌ه‌است. در ادامه، به پایه‌های این نتیجه‌گیری می‌پردازیم:

حماس به حیاتش ادامه می‌دهد 

حماس، همچنان زنده و فعال است. همچنان از نظر سیاسی، اگرچه به طور غیررسمی، به عنوان تنها حاکم بر ساختار نظامی و غیرنظامی نوار غزه به رسمیت شناخته می شود. این گروه حالا یک طرف از مذاکرات غیرمستقیم است که پیش‌تر موفق به ایجاد توقفی یک هفته‌ای در حمله به غزه، تبادل محدود اسرا و گروگان‌های اسرائیلی و فلسطینی شده است. این روند تا زمانی که حماس، باقی‌مانده گروگان‌ها را حفظ کند ادامه خواهد داشت. به این معنی که یک طرف «اجتناب ناپذیر» از مذاکرات خواهد بود که بدون آن، آزادی اسرا امکان پذیر نخواهد بود.

ایالات متحده، برخی از کشورهای عربی و سازمان‌های بین‌المللی مختلف پیشنهاد کرده‌اند که غزه پس از جنگ، باید توسط گروه فتح یا یک نیروی پان‌عرب اداره شود، اما هیچ برنامه ملموسی برای چگونگی اجرای این برنامه ارائه نکرده اند. این تفکر در حال حاضر در حد یک آرزو باقی مانده و چنان که به نظر می‌رسد، در آینده‌ای قابل پیش بینی، حماس در غزه خواهند ماند.

از سوی دیگر، حماس همچنان یک نیروی نظامی مؤثر است. شاخه نظامی قسام، هرگز اطلاعاتی را از ساختار، سازمان یا تعداد خود فاش نکرده‌است. برخی کارشناسان با استفاده از منابع عمومی و اطلاعات افشا شده از منابع اسرائیلی، آمریکایی، عرب و روس، تعداد نیروهای گردان‌های قسام را بین ۳۰ تا ۴۵هزار نفر تخمین زده‌اند.

گردان‌های قسام در طول جنگ متحمل تلفات سنگینی شده‌اند اما بیشتر گردان‌ها در یگان‌های رزمیِ مؤثر همچنان موثر باقی مانده‌اند. مؤسسه مطالعات جنگ، یک اندیشکده با نفوذ در ایالات متحده تخمین می‌زند که از ۲۶ تا ۳۰ گردان ۴۰۰ تا هزار نفره که در ۷ اکتبر حضور داشتند، تنها سه گردان، غیرقابل عملیاتی یا تخریب شده‌اند. از باقی‌مانده گردان‌ها نیز چهار یا پنج گردان دچار «تخفیف درجه» شده‌اند. یعنی از قدرت آنها کاسته شده اما همچنان به تنهایی یا از طریق پیوستن به واحدهای دیگر، به مبارزه ادامه می‌دهند..

از سوی دیگر، شاخه نظامی حماس کارآمد بودن ساختارش را در طول جنگ اخیر به رخ کشیده است. برای مثال، همه واحدهایی که فرماندهان آنها کشته شدند، زیر نظر معاونان فرمانده‌ها به نبرد ادامه داده‌اند. اسراییل با تکیه بر اطلاعات میدانی‌اش توانسته دست کم پنج فرمانده گردان را در حملات هوایی هدفمند بکشد. حداقل ۶ تن دیگر از جمله فرمانده تیپ شمالی نیز در جنگ کشته شده‌اند. با این حال، هیچ یک از آن واحدها به اصطلاح «بی سر» نشدند و همین، نشان‌گر توانایی حماس در برنامه‌ریزی و آموزش معاونان کارآمد جنگی است.

حماس مورد حمایت دیگر جناح‌های مسلح است

گزارش‌ها از غزه گاهی چنین تداعی می‌کند که شاخه مسلح حماس، در نبرد غزه تک و تنها است. واقعیت اما این است که بیش از 12 گروه مسلح، وابسته به بلوک‌های مختلف سیاسی و ایدئولوژیک در جبهه‌ها غزه حضور دارند که از طریق هماهنگی اقدامات‌شان با حماس، در جنگ مشارکت می‌کنند. قرار دادن همه این گروه‌ها زیر چتر حماس، راه‌حلی عمل‌گرایانه است که از سر ناچاری به وجود آمده است. با این حال اما از آن‌جا که تا امروز هیچ تنش یا شکاف قابل توجهی بین این گروه‌ها ایجاد نشده، به نظر می‌رسد که این راه‌حل برای جلب و حفظ رضایت همه دست اندرکاران جنگ، مفید بوده است. به عبارت بهتر، ادامه همزیستی این جناح‌های مسلح بدون شک موفقیتی است که در نهایت به نام حماس تمام می‌شود.

محبوبیت حماس به کرانه باختری سرایت کرده است

تصویری که بیشتر اسرائیلی ها و غربی‌ها از حماس ساخته‌اند، تروریست‌هایی غیرقابل قبول و قاتلان غیرنظامیان و بی‌گناهان است. بر اساس گزارش‌ها اما، فلسطینی‌ها نظر دیگری دارند. افرادی که خود را قربانی ظلم، رفتار نابرابر، بی قانونی و آپارتاید اسرائیل می‌دانند، اغلب حماس را به عنوان تنها مدافع فلسطینیان می‌شناسند. الجزیره در این مورد نوشته: «بسیاری از جوانانی که پس از توافق‌نامه‌های اسلو در دهه ۱۹۹۰ به دنیا آمده‌اند، اعتراف می‌کنند که از مقامات فلسطینی در تأمین آنچه وعده داده شده، ناامید شده‌اند».

این احساس سرخوردگی حالا به کرانه‌ باختری نیز سرایت کرده است؛ منطقه‌ای که توسط فتح اداره می شود. گروهی که حالا از نظر بسیاری از جوانان در کرانه باختری، ناکارآمد، فاسد، ناتوان و بی‌علاقه به آرمان فلسطین است.

حتی اگر اسرائیل بتواند «پایان دادن به حماس» را عملی کند، به نظر می‌رسد که بسیاری از فلسطینی‌ها حماس را به‌عنوان گروهی به یاد خواهند آورد که از رفتار منفعلانه و دست‌روی‌دست گذاشتن پرهیز کرد. همین یک گزاره کافی است تا حماس، علی‌رغم تلفاتی که متحمل شده، دست‌کم در حال حاضر، از شرایط رضایت داشته باشد.