توسعه چابهار با چراغ قرمز آمریکا؛ هند تا کجا مقاومت می‌کند؟

شرکت جهانی هند (IPGL) و سازمان بنادر و دریانوردی ایران (PMO) قرارداد بلندمدتی امضا کردند که به دهلی نو اجازه می‌دهد تا یک پایانه در بندر چابهار را به مدت ۱۰ سال توسعه و بهره‌برداری کند.

بندر چابهار که در جنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان و در کنار خلیج عمان واقع شده است، از دو بندر جداگانه – شهید کلانتری و شهید بهشتی – تشکیل شده است. هند یک پایانه در بندر شهید بهشتی راه اندازی خواهد کرد و طبق توافق ۱۲۰ میلیون دلار برای تجهیز آن سرمایه گذاری می‌کند. یک خط اعتباری وام ۲۵۰ میلیون دلاری اضافی برای پروژه‌های مرتبط در بندر، ارزش قرارداد را به ۳۷۰ میلیون دلار می‌رساند.

ایران و هند برای اولین بار در سال ۲۰۰۳ مذاکرات در مورد این پروژه را آغاز کردند، اما تحریم‌های گسترده ایالات متحده علیه ایران مانع از هرگونه پیشرفت ملموس در این زمینه شد. تهران و دهلی نو پس از توافق هسته‌ای و لغو تحریم‌ها در سال ۲۰۱۵، دوباره مذاکرات را از سر گرفتند.
این دو کشور به همراه افغانستان که به دنبال مسیر‌های جایگزین دور از پاکستان بود، در جریان سفر نخست وزیر هند، نارندرا مودی، به ایران در سال ۲۰۱۶ توافقنامه سه جانبه‌ای برای توسعه بندر چابهار امضا کردند.

در آن زمان، دهلی نو متعهد شد ۵۰۰ میلیون دلار برای بازسازی تاسیسات حمل و نقل کانتینری به طول ۶۰۰ متر سرمایه‌گذاری کند که بخشی از تلاش‌های این کشور برای توسعه این بندر به عنوان یک مرکز ترانزیت محسوب می‌شد. چابهار در حدود ۱۴۰ کیلومتری غرب بندر گوادر پاکستان واقع شده است که به عنوان بخشی از ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) توسعه پیدا کرده است.

در دسامبر ۲۰۱۷، اولین محموله گندم هند به افغانستان از طریق چابهار عبور کرد که جایگزینی برای مسیر زمینی عبور از پاکستان بود.
در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ، رئیس جمهور سابق آمریکا، از توافق هسته‌ای خارج شد و سیاست «فشار  حداکثری» را علیه تهران را از سر گرفت که منجر به محدود شدن فعالیت‌ها در بندر چابهار شد.

چرا چابهار اهمیت دارد؟

هند با تولید ناخالص داخلی ۶۰۰ میلیارد دلاری پر رونق خود، جاه طلبی زیادی برای تجارت نزدیک‌تر با همسایگان غربی خود را دارد. با این همه روابط خصمانه با پاکستان به این معنی است که مسیر زمینی برای صادرات گزینه‌ای دشوار است.

با بندر چابهار، هند از یک سو می‌تواند از معاملات با پاکستان اجتناب کند و از سوی دیگر کالا‌ها را ابتدا به ایران و سپس از طریق شبکه‌های ریلی یا جاده‌ای به افغانستان و کشور‌های محصور در خشکی غنی از منابع مانند ازبکستان و قزاقستان حمل کند. حتی یک مقام هندی از رسیدن به اعماق خاک روسیه سخن گفته است.

کبیر تانیا، همکار اندیشکده بنیاد تحقیقات ناظر مستقر در دهلی نو، گفت: «چابهار برای هند «یکی از قطب‌های اصلی سیاست‌های همسایگی» است؛ شبیه نوعی دروازه طلایی رو به فرصت‌های سرمایه‌گذاری بیشتر در آسیای مرکزی و غربی.  

تانیا افزود: «این بندر در حال حاضر بخش کلیدی پروژه کریدور تجارت بین المللی شمال-جنوب (INSTC) منطقه است که هدف آن اتصال شهر‌های بزرگ مانند مرکز مالی هند، بمبئی و باکو از طریق ایران به وسیله مسیر‌های ترانزیتی کشتی، جاده و راه آهن است. پروژه  INSTC مسیری ارزان و سریع‌تر برای تجارت هند با آسیای مرکزی فراهم می‌کند که تحت تأثیر تحریم‌های آمریکا علیه روسیه و ایران نیز قرار گرفته است.

برخی تحلیلگران می‌گویند قرارداد چابهار مثل دژی در برابر معاملات رقیب چین با پاکستان است. تنها چهار ساعت در شرق بندر چابهار، بندر گوادر پاکستان قرار دارد که بخشی از آن را توسعه دهندگان چینی کنترل می‌کنند. آن‌ها از سال ۲۰۱۵ حدود ۱.۶۲ میلیارد دلار برای ارتقای آن سرمایه گذاری کرده‌اند.
هند و چین روابط پرتنشی داشته‌اند و در سال‌های اخیر نیز درگیری‌های مرزی متعددی میان آن‌ها رخ داده است

آیا آمریکا می‌تواند هند را به دلیل قرارداد با ایران تحریم کند؟

ایالات متحده در گذشته دو بار تحریم‌های محدودی را علیه سازمان علمی هند اعمال کرده است. این تحریم‌ها در سال ۱۹۷۴ و ۱۹۹۸ پس از انجام آزمایش‌های هسته‌ای هند اعمال شد.

اما از زمان پایان جنگ سرد، هند و ایالات متحده روابط خود را به طور قابل توجهی تقویت کرده‌اند و امروز از نزدیکترین شرکای استراتژیک یکدیگر به شمار می‌روند. اگرچه هند به طور رسمی فقط تحریم‌هایی را که سازمان ملل متحد تأیید کنند به رسمیت می‌شناسد، اما تا حد زیادی با تحریم‌های آمریکا علیه ایران همراهی کرده است.

تا چند سال پیش، هند ایران را جزء برترین تامین کنندگان نفت خود می‌دانست. با این حال، از سال ۲۰۱۸، زمانی که دونالد ترامپ، رئیس جمهور وقت آمریکا، از توافق هسته‌ای خارج شد و تحریم‌های سختی را علیه تهران اعمال کرد، هند خرید هرگونه نفت ایران را لغو کرد.

با این همه در سال ۲۰۱۸، دهلی نو لابی‌های موفقیت‌آمیزی با واشنگتن برای دریافت معافیت‌های ویژه از تحریم‌های مربوط به چابهار داشت. این لابی‌ها با این وعده موفقت‌آمیز بود که مسیر ترانزیت پروژه چابهار می‌تواند به افغانستان که مهره کلیدی امنیتی برای آمریکا محسوب می‌شد، کمک کند.
 یک خط آهن در حال ساخت که بندر چابهار را به افغانستان متصل می‌کند نیز از تحریم‌ها معاف بود.

اما اکنون دوستی هند با ایران، درست زمانی که حمایت تهران از حماس در غزه منجر به تحریم‌های بیشتر آمریکا شده است، دهلی‌نو را در موقعیت سختی قرار می‌دهد. برخی تحلیلگران نیز یادآور می‌شوند که از زمان خروج آمریکا از این کشور در سال ۲۰۲۱، افغانستان دیگر مهره‌ای کلیدی برای آمریکا به شمار نمی‌رود.

با این همه، کارشناسان انتظار تحریم‌های گسترده علیه هند را ندارند.

گولشان ساچدوا از دانشگاه «جواهر لعل نهرو» دهلی نو گفت: «تحریم اقتصاد هند به دلیل چنین موضوع جزئی بسیار بعید به نظر می‌رسد.» او در مصاحبه با الجزیره گفت: «در بدترین حالت، تنها نهاد‌های درگیر در معامله بندر چابهار ممکن است تحت برخی تحریم‌ها قرار گیرند.»

تحریم‌های ایالات متحده علیه هند به چه معناست؟

هند یکی از درحال‌رشدترین اقتصاد‌های جهان را دارد. اما تحلیلگران می‌گویند هر گونه تحریم آمریکا علیه این کشور به احتمال زیاد محدود خواهد بود و بر تجارت جهانی تأثیر نخواهد گذاشت.

تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران پیش از این نیز ضربه سختی به هند وارد کرده بود. معافیت‌های بندر چابهار تحت نظر ترامپ شامل ابتکار‌های زیرساختی نمی‌شد. ابتکاراتی که به هند اجازه می‌داد با کشور‌های آسیای مرکزی در مناطق دورتری ارتباط برقرار کند و جاه‌طلبی‌های هند را محدود می‌کرد. تصمیم هند برای نخریدن نفت ایران برای اجتناب از خطر تحریم‌های آمریکا نیز این کشور را در برابر فشار‌های قیمتی سایر تامین‌کنندگان آسیب‌پذیرتر کرد.
 
اما اگر ایالات متحده بخواهد در مورد چابهار سخت‌گیری کند، برخی تحلیلگران بر این باورند که هند نسبت به گذشته با قدرت بیشتری مقاومت خواهد کرد.
تانیا گفت: «چابهار از اهمیت بیشتری برخوردار است و دهلی نو مایل است برای زنده نگه داشتن آن در دراز مدت تلاش کند.»

سارنگ شیدوره، مدیر برنامه جهان جنوب در مؤسسه کوینسی برای حکمرانی مسئولانه، یک اندیشکده مستقر در واشنگتن نیز گفت: «پیش رفتن [پروژه]هند با وجود تهدید واقعی تحریم‌های ایالات متحده می‌تواند پیامی به واشنگتن باشد.»

او گفت: «کشور‌های جهان جنوب با وجود تمایل واشنگتن برای همسو شدن با اهداف استراتژیک خود، به دنبال منافع خود خواهند بود.»
«واشنگتن باید سیاست‌های خود را که کشور‌های جهان جنوب را مجبور به انتخاب‌هایی می‌کند دوباره بازبینی کند. سیاست‌هایی که این کشور‌ها را بیگانه و فرصت‌های ایالات متحده را در این فضای وسیع و عمدتاً غیرمتحد را محدود می‌کند.»