جنگ نیابتی با نظرسنجی‌ها

غبارآلود کردن فضا

پس از گفت‌وگوی مریم قالیباف پیرامون حواشی ایجادشده برای او و بازخورد نه‌چندان مطلوب به این سخنان، کمپین سعید جلیلی دست به انتشار نظرسنجی‌هایی زد که خبر از پیشتازی این کاندیدا می‌داد. رجانیوز، از جمله رسانه‌های حامی سعید جلیلی، نظرسنجی‌ای به نقل از صداوسیما منتشر کرد که تا ۳۱ خرداد، سعید جلیلی با کسب ۲۳.۵ درصد آرا پیشتاز بوده و محمدباقر قالیباف با اختلافی ۴ درصدی دوم است. این نظرسنجی اگر صحیح می‌بود؛ پیام واضحی داشت: قالیباف باید کنار برود تا جلیلی بتواند در دور اول مسعود پزشکیان (با ۱۹ درصد آرا) را شکست دهد. اما در ابتدای مناظره سوم تلویزیونی، سازمان صداوسیما این نظرسنجی را کذب خواند.

امروز، اما رسانه‌های دیگری دست به انتشار نظرسنجی‌هایی زدند که معنای متفاوتی نسبت به نظرسنجی تکذیب‌شده رجانیوز دارند. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، نتایج دو پیمایش ۲۱ تا ۲۴ و ۲۹ تا ۳۱ خرداد را منتشر کرد. در این مدت هم سبد رأی جلیلی و هم قالیباف، با ریزش مواجه شد؛ آرای جلیلی در میان مشارکت‌کنندگان قطعی و احتمالی، از ۲۵.۴ به ۱۷.۲ رسیده و آرای قالیباف نیز از ۲۶.۶ به ۲۰.۵ رسیده است. در عین حال، آرای پزشکیان از ۱۸.۵ به ۱۹.۳ افزایش یافته است. این یعنی زنگ خطر به صدا درآمده و نامزد کم اقبال باید به سود دیگری کنار برود. روزنامه وطن امروز هم نظرسنجی دیگری منتشر کرد که اوضاع را برای جبهه انقلاب وخیم‌تر از این ترسیم کرده است؛ پزشکیان با ۲۹ درصد پیشتاز است و قالیباف و جلیلی با ۲۵.۲ درصد و ۲۴.۱ درصد در رده‌های بعدی قرار دارند.

اما نکته مهم آنکه مرکز تهیه‌کننده آن اعلام نشد و نیز، شرایط احتمالی دور دوم انتخابات و حتی میزان انتقال آرای کاندیدای انصرافی به سبد آرای کاندیدای دیگر را هم تخمین زده است: وطن امروز اظهار کرده که اگر جلیلی کنار برود، ۴۵.۷ درصد آرای او به قالیباف و ۵.۱ درصد آن به پزشکیان خواهد رسید؛ اما اگر قالیباف کناره‌گیری کند، ۳۸.۲ درصد آرای او به جلیلی می‌رسد و سهم پزشکیان در این صورت به ۲۰.۱ درصد خواهد رسید. در بخشی دیگر، این نظرسنجی به رقابت میان پزشکیان- قالیباف و پزشکیان- جلیلی پرداخت که بر طبق تخمین این مرکز معتبر، قالیباف به نسبت ۵۵.۱ به ۳۵ درصد، بر پزشکیان پیروز خواهد شد، اما جلیلی به نسبت ۴۷.۷ به ۳۹.۹ مغلوب این نبرد خواهد بود. آشکارا، نظرسنجی‌ها برعکس نظرسنجی‌های کمپین جلیلی، به خطر اصلاح‌طلبان، برتری قالیباف و لزوم کناره‌گیری جلیلی اشاره دارند.

شکست صنعت نظرسنجی

نظرسنجی یکی از شیوه‌های مهم کسب داده و اطلاعات در رویکرد‌های سیستمی به جامعه و سیاست است. مطابق روش‌شناسی آماری، نظرسنجی‌های کلاسیک کار خود را انجام می‌دادند و سپس با رعایت نکات کاملاً ریاضیاتی و به دور از نیّت شخصی، نتیجه را اعلام خواهد کرد.

اما از سال ۲۰۱۵ به بعد، صنعت نظرسنجی با شکستی عجیب مواجه شد؛ در انتخابات سراسری سال ۲۰۱۵ بریتانیا، مراکز مختلف افکارسنجی در تخمین میزان کرسی‌های احزاب، دچار خطا شدند. پس از آن در انتخابات سال ۲۰۱۶ ریاست جمهوری ایالات متحده و انتخابات ۲۰۱۹ آرژانتین این مسئله مجدداً پیش آمد. پرسش اساسی چنین بود که باوجود استفاده از روش‌شناسی علم آمار چگونه نظرسنجی‌ها، در این ابعاد، ناتوان از پیش‌بینی بودند؟

اثر دسته نوازندگان و اثر بومرنگ

پس از شگفتی سال ۲۰۱۵، تلاش‌های مختلفی برای توضیح این شکست صورت گرفت. جونی کوها، استاد گروه آمار مدرسه اقتصاد و سیاست لندن (LSE) به بررسی داده‌های خام چندین نظرسنجی پرداخت و از نظر او ریشه خطا در این زمینه، به نحوه انتخاب جامعه آماری برمی‌گشت: جامعه آماری نظرسنجی‌ها با سوگیری و بر اساس گرایش مراکز افکارسنجی مشخص می‌شد و بنابراین نمی‌توانسته انعکاس دقیقی از وضعیت کل جامعه داشته باشد. در زمینه انتخابات سال ۲۰۱۹ آرژانتین نیز همین مسئله تکرار شد و پژوهشی در سال ۲۰۲۱، توانست با استفاده از یادگیری ماشینی و تعیین وزن برای میزان وفاداری حزبی مشارکت‌کنندگان، برعکس نظرسنجی انجام‌شده، نتیجه انتخابات را درست پیش‌بینی کند.

جونی کو‌ها در تکمیل مباحث خود پیرامون دلایل سوگیری در نظرسنجی‌ها، به آثار سیاسی نظرسنجی‌ها پرداخت. او اشاره کرد که گاه نظرسنجی‌ها برای صرف مطلع‌شدن از شرایط و وزن کاندیدا‌ها را مشخص مند؛ بلکه گاهی به دنبال جذب و از بین‌بردن تردید‌های آرای خاکستری نزدیک به خود هستند. با نشان‌دادن پیشتازی و احتمال پیروزی، افراد بیشتری که مردد بوده‌اند، تصمیم به مشارکت خواهند گرفت تا به تعبیر کو‌ها «روی اسب برنده شرط ببندند».
او این مسئله را «اثر دسته نوازندگان» (bandwagon effect) نامید؛ درست مثل جذب‌شدن تماشاگران به دور دسته نوازندگانی که پا به کوی و برزنی نهاده‌اند.

این قبیل نظرسنجی‌ها اثر دیگری نیز دارند؛ ممکن است مشارکت‌کنندگان با مشاهده احتمال پیروزی حزب مخالف، تصمیم به مشارکت بگیرند و برای جلوگیری از پیروزی حزب مذکور، سهم خود را ادا کنند. او این مسئله را «اثر بومرنگ» نامید؛ با نشان‌دادن احتمال پیروزی رقیب، آرای مردد، به مشارکت متمایل می‌شوند. در نتیجه، مراکز با چنین دیدگاهی اقدام به جمع‌آوری اطلاعات و تحلیل آن می‌پردازند و در نتیجه، روایی و پایایی نظرسنجی اهمیت ندارد؛ مهم پیامی است که به دست مخاطب می‌رساند.

جنگ نیابتی نظرسنجی‌ها

اگرچه در مناظرات تلویزیونی، جلیلی و قالیباف نه با یکدیگر وارد چالش می‌شوند و نه در اغلب موارد با کاندیدا‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو، اما در سطح رده‌های میانی کمپین، نبردی در جریان است؛ فشار به یکدیگر برای انصراف. مسئله اجماع روی کاندیدای خوش‌اقبال بسیار در جبهه انقلاب به گوش می‌رسد؛ از محسن رضایی تا صادق محصولی بر روی این مسئله توافق دارند.

در این زمینه، به نظر می‌رسد که بخشی از این نبرد در حوزه نظرسنجی‌ها برقرار است؛ امری که با چندی اختلاف زمانی، به سبب افسردگی سیاسی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲، اکنون به انتخابات جمهوری اسلامی ایران نیز کشیده شده است.

نظرسنجی‌هایی که از سوی رسانه‌هایی با گرایش به آقای قالیباف منتشر شده‌اند؛ برعکس نظرسنجی تکذیب‌شده رجانیوز، هر دو اثر دسته نوازندگان و بومرنگ را دارد. اول، احتمال پیروزی و پیشتازی قالیباف نسبت به آقای جلیلی را نشان می‌دهد (اثر دسته نوازندگان) و دوم با نشان‌دادن احتمال پیروزی پزشکیان، مخاطبان را به جهت جلوگیری از پیروزی رقیب، به سمت کاندیدای خوش‌اقبال می‌کشاند (اثر بومرنگ). برعکس، نظرسنجی جلیلی، پیشتازی با اختلاف او به نسبت قالیباف و پزشکیان را نشان می‌داد که اثر بومرنگ را نداشته و جدای از این، با کمپین ایستا و فاقد تحرک آقای جلیلی نیز همخوانی ندارد.

در نتیجه، به نظر می‌رسد که جنگ نظرسنجی‌ها جهت راضی‌کردن یک طرف برای انصراف و اجماع در جبهه انقلاب است. با نتایجی که وطن امروز از رقابت تن به تن جلیلی و قالیباف با یکدیگر و همچنین با پزشکیان ارائه داد، حداقل روی کاغذ دست بالاتر در این نبرد با قالیباف است و فشار‌ها بر روی جلیلی برای کناره‌گیری به سود قالیباف بیشتر خواهد شد؛ تا جایی که حتی برخی از چهره‌های سیاسی فعال در فضای مجازی شایعه کناره‌گیری او را مطرح کردند. البته جلیلی در نشست با دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف، صریحاً از عدم تمایل خود به کناره‌گیری سخن گفته است. حال باید دید که سرانجام این رقابت به سود چه کسی به پایان می‌رسد.