سنت های تجاری و تقلبی شب یلدا

شب یلدا که یکی از قدیمی ترین و محبوب ترین جشن های سال محسوب می شود این روزها به بازاری برای خریداری محصولات مختلف تبدیل شده است و بسیاری از تبلیغاتی که درباره یلدا در فضای مجازی منتشر می شود هیچ ارتباطی با سنت های شب یلدا ندارد. سنت هایی مانند هدیه خریدن، تورهای بیرون شهر، محصولات متنوع بازار و حتی برخی تنقلات تنها به دلیل جنبه تجاری وارد آداب و رسوم شب یلدا شده اند. ‌‌

شب یلدا بلندترین شب سال که به زمان مابین غروب آفتاب از تاریخ 30 آذر یعنی آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب 1 دی ماه یعنی نخستین روز زمستان مربوط می شود مصادف با انقلاب زمستانی در نیمکره شمالی است، به همین علت از آن تاریخ به بعد طول شب کوتاه تر و طول روز بیشتر می شود.

بسیاری از باستان شناسان ۷ هزار سال پیش را برای تاریخ شب یلدا مطرح کرده اند. ظروف سفالی دوران قبل از تاریخ را به استناد گرفته اند چرا که نقوش حیوانی ماه های ایرانی همچون عقرب و قوچ داخل این ظرف ها هک شده اند. بررسی ها حاکی از آن است که شب یلدا به 500 سال پیش از میلاد برمی گردد و تاریخ وارد شدن آن به تقویم رسمی ایرانیان باستان به زمان داریوش یکم مربوط می شود تقویمی که شامل گاه شماری مصری ها و بابلی ها است.

واژه یلدا به معنای «زایش» و «تولد» است. ایرانیان باستان نیز معتقد بودند فردای شب یلدا با دمیدن خورشید روزها بلندتر می‌شود تا تابش نور ایزدی افزایش می‌یابد و به این ترتیب تا آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر و خورشیدی نامیدند و به این دلیل دهمین ماه سال دی نام گرفت که ماه تولد خورشید است.

شب یلدا یا شب چله یکی از قدیمی‌ترین جشن‌های ایرانی است که مثل عید نوروز و چهارشنبه‌سوری از تاریخ و پیشینه قدیم ایران به یادگار مانده. شب یلدا در واقع از زمان غروب آفتاب در آخرین روز پاییز یعنی ۳۰ آذر شروع می‌شود و با طلوع آفتاب در اولین روز زمستان یعنی اول دی به پایان می‌رسد. این شب از تمام شب‌های سال بلندتر است و اجداد ما هر سال آن را جشن می‌گرفته‌اند.

در سنت های شب یلدا، این عید باستانی با آجیل، میوه های قرمزرنگ مانند انار و هندوانه ، شیرینی جات و تنقلات جشن گرفته می شد. فال حافظ و شاهنامه خوانی نیز از جمله این سنت ها محسوب می شود. اما این اواخر یلدا نیز بهانه ای برای درآمدزایی بازاری ها شده است، انواع محصولات یلدایی مانند لباس های یلدا، جوراب های یلدایی، زیورآلات یلدا، کارت پستال های یلدا، ظروف یلدایی، گلدان، کاسه و بشقاب و سرویس های غذاخوری شب یلدا و انواع وسایل تزئینی شب یلدا، حتی عروسک های یلدایی مرسوم شده اند. این رسوم تنها به هدف درآمدزایی عده ای ایجاد شده و هیچ پشتوانه و پیشینه تاریخی ندارند.

قیمت انواع آجیل در آستانه بلند ترین شب سال قیمت های بالایی دارد به طوری که هر کیلوگرم آجیل ویژه شب یلدا در نقاط مختلف شهر تهران حدود ۱۲۰ هزار تومان، و آجیل چهار مغز(بادام، پسته، گردو و فندوق) ۱۸۰ تا ۲۲۰ هزار تومان به فروش می رسد.

قیمت انواع پسته اکبری و آحمد آقایی نیز در محدوده ۱۷۰ هزار تومان تا ۲۲۰ هزار تومان، تخمه کدودی گوشتی ۶۰ تا ۷۰ هزار تومان، بادام هندی ۱۸۰ هزار تومان تا ۲۰۰ هزار تومان، فندوق ۶۸ هزار تومان و برگه زرد آلو ۶۰ تا ۷۰ هزار تومان به فروش می رسد. برای شب یلدا نمایشگاه های آجیل و میوه نیز برگزار شده اما قیمت آجیل و میوه به هیچ وجه ارزان تر از فروشگاه ها نیست.

اسدالله کارگر، رییس اتحادیه فروشندگان میوه و سبزی به ایسنا گفت: قیم مردم میوه‌های مورد نیازشان را برای شب یلدا می‌توانند با این نرخ به اضافه ۱۵ تا حداکثر ۳۵ درصد سود منطقی خرده‌فروشی، تامین کنند و هیچ واحد صنفی فروشنده میوه حق ندارد میوه را گران‌تر از این نرخ‌ها به مردم بفروشد.

کارگر ادامه داد: برای تسهیل بازار میوه و تره‌بار، قیمت‌های کشف شده دارای انواع کف، میانگین و سقف است تا براساس کیفیت، نرخ‌گذاری انجام شود.

بر اساس جدول قیمت های اعلام شده، حداکثر قیمت هرکیلو انار۷ هزار و ۵۰۰ تومان در نظر گرفته شده است اما حتی دست فروشان نیز انارهای مرغوب خود را به قیمت ۱۵ هزار تومان به فروش می رسانند. حداکثر قیمت هر کیلو هندوانه نیز ۳ هزار و ۳۷۵ تومان در نظر گرفته شده است.

این روزها شب یلدا نیز مانند ولنتاین، کریسمس و بسیاری از رسم و رسوم های غربی، بهانه ای برای اهداف تجاری شده و بازار بزرگی را به خود اختصاص داده است که انواع محصولات متنوع را در بر می گیرد و البته این محصولات هیچ ارتباطی با آداب و رسوم شب یلدا ندارند.

از هدایایی که برای شب یلدا تبلیغ می شوند می توان به انواع شکلات، خوراکی های تزئین شده در بسته های انار و هندوانه، زیورآلاتی مانند گوشواره، دستبند و آویزهای یلدایی، عروسک های مخصوص شب یلدا، انواع ماگ، گلدان، حتی طلا نیز در زمره کادوهای یلدایی محسوب می شود. در این میان می توان به تبلیغات انواع لباس های ورزشی، لوازم ورزشی، انواع دوربین، ساعت، لوازم شخصی برقی، لوازم آرایش، عطر و هر وسیله ای که هیچ ارتباطی به آداب و رسوم شب یلدا ندارد اشاره کرد.

یکی از سنت هایی که جدیدا به شب یلدا افزوده شده است، تزئینات یلدایی است که خود به تنهایی حوزه ای درآمدزا را اختصاص داده است. پیک درآمدزایی بازار تزئینات در مناسبت های مختلف مانند ولنتاین است که اکنون شب یلدا را نیز هدف قرار داده است. انواع سفره آرایی، میوه آرایی مخصوصا با هندوانه، تزئینات دانه های انار، ژله های مخصوص شب یلدا، شیرینی جات یلدایی، کیک های یلدایی و انواع جعبه های مخصوص شب یلدا به شکل هندوانه و انار از جمله محصولات تزئیناتی شب یلدا به شمار می روند.

فروشگاه های اینترنتی که به گفته بسیاری از کارشناسان، قیمت محصولات در بازارهای سنتی را نیز ساماندهی می کنند، این روزها به تبلیغات هرچه بیشتر محصولات و هدایای یلدایی می پردازند؛ هدایایی که بیشتر آنها هیچ ارتباطی با شب یلدا ندارند. بسیاری از این فروشگاه های آنلاین حتی محصولات یلدایی خود را با دلار قیمت گذاری کرده اند و به فروش می رسانند. البته محصولات سنتی شب یلدا نیز به چشم می خرود، مثلا کرسی های شب یلدا با قیمت ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان.

نه تنها اینفلوئنسرها بلکه کسب و کارهای مجازی اینستاگرامی و تلگرامی نیز در شب یلدا تبلیغات بسیاری برای محصولات و هدایای یلدایی دارند و به نظر می رسد شب یلدا می تواند ۱۰ روز قطعی اینترنت و از دست رفتن مشتریان و فالوئرها را جبران کند.

هرساله شاهد برگزاری تورهای شب یلدا از سوی آژانس های مختلف گردشگری هستیم. البته مدت زمان تورها بستگی به آن دارد که تاریخ شب یلدا چه روزی از هفته باشد و تعطیلی های مذهبی نزدیک شب یلدا باشد یا خیر. امسال که شب یلدا شنبه است، بسیاری از آژانس ها، تورهای ۳ روزه، دوروزه و یا چند ساعته را برای شب یلدا برگزار می کنند. این تورها لزوما در شب یلدا برگزار نمی شوند. بسیاری از آنها روز پنج شنبه آغاز شده و جمعه تمام می شوند. بسیاری از دورهمی های یلدایی نیز روز پنج شنبه برگزار می شوند. در این میان دورهمی های یلدایی طرفداران بسیار بیشتری دارند. این دورهمی ها معمولا ۳ ساعته هستند، در کافی شاپ های قدیمی یا واقع شده در مناطق قدیمی تهران برگزار می شوند و معمولا به پیاده روی در مناطق قدیمی مانند لاله زار یا ۱۵ خرداد ختم می شوند.

شب یلدا بیشتر به منظور آن بود که اعضای خانواده ها در کنار هم سنت های ایرانی را جشن بگیرند، طولانی ترین شب سال را با دلگرمی حضور یکدیگر سپری کنند. شب یلدا یکی از قدیمی ترین و مهم ترین سنت های ایرانی محسوب می شود، شبی که گفته می شود روز تولد ایزد مهر یا میترا( ایزد راستی و روشنایی) بوده و حتی روز میلاد مسیح برگرفته از تولد میترا بوده است.