صفر تا صد ماجرای FATF | جنجال‌ها بر سر چیست؟

گروه ویژه اقدام مالی یا به اختصار FATF، یک سازمان بین دولتی است که از حدود ۴ دهه پیش با هدف ایجاد سازوکاری برای مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم در کشور‌ها بنیاد شده و یکی از نهاد‌های ناظر بر اقدام‌های مالی ایران پس از امضای برجام است. کشور‌های عضو این سازمان یا به اصطلاح «کشور‌های همکار»، موظفند که با تدوین مقررات و سازوکار‌هایی شفاف، توصیه‌های این سازمان را پیاده‌سازی و اجرا می‌کنند. به عبارت دیگر، کشور‌های عضو «اف‌ای تی اف»، به گونه‌ای تضمین داده‌اند که از نظام پولی و مالی جهانی، برای پولشویی یا حمایت مادی از گروه‌ها و سازمان‌های تروریستی استفاده نمی‌کنند.

کُره، روی موج شمالی!

در حال حاضر FATF، ۴۰ عضو همکار دارد و ۲۵ کشور نیز در لیست خاکستری آن هستند. تنها ۳ کشور ایران، کره شمالی و میانمار در لیست سیاه این سازمان قرار دارند. همان‌طور که از اسم این سازمان پیداست، «گروه ویژه اقدام مالی»، همواره کشور‌های عضو را از روابط تجاری و مبادلات مالی با کشور‌های لیست سیاه پرهیز می‌کند. به عبارت دیگر، کشور‌های عضو برای آنکه به اصطلاح شاخک‌های این گروه ویژه را علیه خود تیز نکنند، به طور طبیعی عطای هرگونه رابطه مالی، بانکی و تجاری با کشور‌های لیست سیاه را به لقایش می‌بخشند.

قطعنامه‌های فصل هفتم سازمان ملل علیه ایران، تجارت جهانی و روابط بین‌المللی بانکی را برای مدت‌ها با اختلال ایجاد کرده بود. با امضای برجام و رفع بخش قابل توجهی از تحریم‌ها، این گمان می‌رفت که بخش عمده‌ای از این موانع نیز به طور طبیعی از بین خواهد رفت. با این حال، به شهادت بسیاری از مسوولان وقت کشور در دهه ۹۰ شمسی، رفع تحریم‌ها، اما موجب شد تا ایران به لزوم حیاتی پیوستن به کنوانسیون‌های مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم پی ببرد. به زبان ساده‌تر، درست زمانی که محدودیت‌های حقوقی برای تجارت آزاد از میان برداشته شده بود، محدودیت‌های بانکی و مالی به عنوان مانعی موثرتر سربرافراشت.

۴ فرصتی که برای همیشه از دست رفت...

با این حال، تلاش‌های بین‌المللی ایران پس از توافق برجام، گروه ویژه اقدام مالی را متقاعد کرد که حاکمیت جمهوری اسلامی ایران، مقاومتی در پیوستن به FATF ندارد. از همین جهت، نام ایران از ابتدای سال ۹۵، به علت «تلاش دیپلماتیک ایران برای مبارزه با پولشویی»، به طور موقت از لیست سیاه خارج شد. فرصت این گروه به ایران، یک‌بار در تیرماه ۹۶ به دلیل آنچه «عمل کردن ایران به تعهداتش» اعلام شده بود، مجدد تمدید شد. در اسفندماه هماه سال نیز FATF تصمیم گرفت با وجود ۹ اقدام ناتمام ایران در اجرای تعهداتش، بیرون ماندن از لیست سیاه را ۴ ماه دیگر تمدید کند.

در این بین به نظر می‌رسید که ایران، مشکلی با پذیرش شرایط اف‌ای‌تی‌اف، به جز یک «اصلاحیه» نداشت. FATF از ایران می‌خواست که تامین مالی گروه‌های تروریستی را در قوانین خود به عنوان اقدامی جنایی تعریف کند. با این وجود، در لایحه‌ای که دولت وقت به مجلس فرستاده بود، گروه‌های نظامی که قصد دارند «به سلطه خارجی، استعمار و نژادپرستی پایان دهند»، از ذیل تعریف گروه‌های تروریستی خارج شده بود. این گروه در بیانیه مهرماه ۹۸ به صراحت از ایران خواست که در فرصتی ۴ماهه و آخرین فرصت، این استثنا را از قوانین خود حذف کند.

این‌جا درست موقعیتی بود که پایگاه خبرسازی تندرو‌ها علیه دولت فعال شد. تعدادی از رسانه‌ها گزارش‌هایی با عناوینی مثل «در FATF نام حاج قاسم به عنوان تروریست آمده» را برای تحت فشار گذاشتن دولت وقت منتشر می‌کردند. «محمود نبویان»، دبیر پیشین کمیسیون ویژه برجام در مجلس و از نمایندگان افراطی بهارستان در گفت‌وگویی مدعی شد که «طبق FATF، در صورت درخواست باید حاج قاسم را تحویل آمریکایی‌ها دهیم».

زنده باد مخالفِ به‌روزِ من!

پس از ترور شهید قاسم سلیمانی در عراق، تیتر رسانه‌ها به فراخور موقعیت، عوض شد. رسانه‌های خاص حالا به عناوینی مثل «اعضای FATF قاتلان حاج قاسمند» و «چگونه FATF دست امثال شهید سلیمانی را برای دور زدن تحریم‌ها خواهد بست؟» به مصاف دولت می‌رفتند. استدلال این طیف اغلب این بود که پذیرش کنوانسیون‌های مورد نظر، دست ایران را در حمایت از حزب‌الله برای همیشه خواهد بست. با این حال، مقامات وقت در دولت حسن روحانی بار‌ها تاکید کرده بودند که پذیرش این اسناد، مانعی در مسیر حمایت از متحدان منطقه‌ای نخواهد بود.

فرصت‌های تاریخی برای پذیرش کنوانسیون‌های اف‌ای‌تی‌اف، با تعلل شورای نگهبان در تایید مصوبات مجلس و اتلاف وقت در مجمع تشخیص مصلحت نظام، یکی پس از دیگری از دست رفت و در نهایت، ایران در اسفندماه ۹۸ به لیست سیاه این گروه بازگشت. در این مدت، تلاش بی‌وقفه تیم‌های اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی ایران برای خروج از این فهرست ادامه داشت و در مقابل، کاسبان تحریم از هیچ تلاشی برای عدم تحقق این اقدام دریغ نکردند.

بهانه‌تراشی‌های طیف تندرو در ایران برای غول‌ساختن از FATF با گذر زمان تغییر چهره می‌داد و با تحولات روز در جهان و منطقه، متحول می‌شد. برای مثال، سید یاسر جبرائیلی، رییس پیشین مرکز ارزیابی و نظارت راهبردی دبیرخانۀ مجمع تشخیص مصلحت نظام، در مناظره اخیر خود با «محمدرضا باهنر»، چهره‌ای از خاستگاه اصولگرایی مدعی شد که در صورت پیوستن ایران به اف‌ای‌تی‌اف، «فاجعه‌ای مثل انفجار پیجر‌ها در لبنان برای ما رخ می‌دهد». این در حالی است که لبنان، در حال حاضر از اعضای همکار اف‌ای‌تی‌اف نیست و در لیست خاکستری این گروه قرار دارد.

چرا باید به FATF بپیوندیم؟

تا امروز، حضور در فهرست سیاه اف‌ای‌تی‌اف، پیامد‌های جبران‌ناپذیری برای ایران داشته است. در حوزه تجارت جهانی، حتی کشور‌های به اصطلاح دوست و برادر مثل چین و روسیه نیز در سال‌های گذشته به دلیل عدم پذیرش اسناد FATF در مروادات مالی با ایران با مشکل مواجه شده‌اند. یا در موضوعی دیگر، شهروندان ایرانی خارج از کشور و حتی سفارتخانه‌های ایران در کشور‌های خارجی گاه از افتتاح حساب بانکی در آن کشور‌ها محروم شده‌اند.

با این حال اما، مخالفان این پیامد‌ها را به تحریم‌ها مرتبط می‌دانند و نه به لیست سیاه اف‌ای‌تی‌اف. باید گفت که لیست سیاه FATF، طبق حقوق بین‌الملل هیچ تحریم رسمی را با خود به همراه ندارد، اما «اقدام مالی» کشور‌های عضو علیه کشور‌های لیست سیاه، اثراتی هم‌تراز با تحریم‌ها در پی دارد.

عبدالناصر همتی، وزیر اقتصاد دولت چهاردهم در هفته‌های اخیر با اشاره به دلیل‌های محکمی، لزوم خروج از لیست سیاه گروه ویژه اقدام مالی را، حتی با وجود استمرار تحریم‌ها تبیین کرد. او در یک سخنرانی گفت: «یکی از دلایل لزوم پیوستن ایران به اف‌ای‌تی‌اف، امتیاز و رتبه بالایی است که به کشور‌ها داده می‌شود. هیچ کشوری دوست ندارد در دنیا به پولشویی متهم شود. بنابراین، حضور داشتن در لیست سفید اف‌ای‌تی‌اف این را نشان می‌دهد که کشور در حوزه پولشویی و کمک به تروریسم ایمن است. ما که پولشویی نمی‌کنیم! چرا باید با حضور در لیست سیاه ضد این موضوع را برای کشور‌ها تداعی کنیم؟»

دلیل دوم: تحریم آمریکا، یک‌جانبه، سیاسی، هدفمند و متمرکز است. در حالی که اف‌ای‌تی‌اف کلیت تابعیت ایرانی را تحریم می‌کند. یعنی در ۲۰۰ کشور جهان برای ایرانی‌ها محدودیت بانکی ایجاد می‌کند.

دلیل سوم: حضور ایران در لیست سیاه اف‌ای‌تی‌اف، به تحریم‌های آمریکا مشروعیت بین‌المللی می‌دهد.

دلیل چهارم: تحریم‌ها ممکن است تچار تغییراتی شده و در مقاطعی تسهیل شوند. اما عادی‌سازی و اعتمادسازی در روابط بانکی ما به این راحتی قابل احیا نیست. چرا کشور‌هایی مثل چین و ونزوئلا و کوبا که تحت تحریم‌هایی هستند، تمام تلاش خود را می‌کنند که وارد لیست سیاه نشوند؟

دلیل پنجم: آمریکا برای توجیه و کسب اجماع جهانی برای تحریم ایران، تلاش می‌کند ایران در لیست سیاه تحریم بماند.

دلیل ششم: اقدام تقابلی اف‌ای‌تی‌اف علیه ایران، عملا موجب درز اطلاعاتی مضاعف خواهد شد. چون جزییات شرکت‌ها را شناسایی مضاعف می‌کنند.

حال در پی اعلام خبر موافقت رهبری با درخواست رییس جمهوری برای بررسی دوبارۀ پیوستن ایران به گروه ویژه اقدام مالی در صحن مجمع تشخیص مصلحت نظام، تلاش تندرو‌ها برای کشیدن زیر میز بازی به حد اکثر رسیده است. این تلاش در بستر‌های مختلف، با عناوین ساختگی و جنگ روانی گسترده علیه دولت قابل مشاهده است. رسیدن به آمران اصلی این موج به این سادگی نیست، اما شاید پرسشی ساده، صورت مساله را روشن‌تر کند:

اکثر قریب به اتفاق کارشناسان اقتصادی و سیاسی به لزوم پیوستن به FATF و پایان محدودیت‌های بانکی و مالی ایران در نظام بین‌المللی تاکید می‌کنند. مخالفت همیشگی ایالات متحده و رژیم اسراییل با این اتفاق نیز همواره روشن بوده است. با این وجود، گروه‌های افراطی و تندرو با مانع‌تراشی سفت و سخت در مسیر خروج ایران از لیست سیاه، منافع چه کسانی را دنبال می‌کنند؟