بدون یک ریال هزینه، هواپیما وارد کنید!

تجار و فعالین اقتصادی، همواره به دنبال افزایش سود خود هستند اما در گاهی از اوقات، خلاء قانونی و نظارتی، فضا را برای سودآوری مضاعف از طریق دور زدن قانون به وجود می‌آورد. در این بین، سیاست‌های ارزی کشور نیز به این وضعیت دامن زده است. سیاست‌هایی که عوارضی گاه جبران‌ناپذیر برای صنعت واردات و صادرات کشور در پی داشته است. بیش‌اظهاری (Over-invoice) یکی از این پیامدها است.

بیش‌اظهاری به وضعیتی گفته می‌شود که در آن، واردکننده ارزش کالای وارداتی را بیش از ارزش واقعی و خریداری شده اظهار می‌کند. در سال‌های اخیر، اختصاص ارز نیمایی با قیمت پایین‌تر از نرخ بازار آزاد به واردکنندگان، فرصتی طلایی را برای بیش‌اظهاری و کسب سودهای کلان و مضاعف برای واردکننده‌ها فراهم آورده است. این سود در واردات برخی اقلام، می‌تواند بسیار بیشتر محقق شود.هواپیمای کارکرده و دست دوم یکی از این اقلام وارداتی است. تا جایی که هر کسی که از کوچکترین رابطه‌ای در سطوح مدیریتی و اجرایی برخوردار باشد می‌تواند یک یا چند فروند هواپیما وارد کرده و یا یک ایرلاین تاسیس کند. اما وضعیت ناوگان حمل و نقل عمومی و واردات هواپیمای دست دوم این سوال را مطرح می‌کند که چنین اقداماتی جز کسب سودهای هنگفت چه فایده‌ای برای جامعه داشته است؟

چه کسانی می‌توانند هواپیما وارد و ایرلاین تاسیس کنند؟

در ایران، واردات هواپیما توسط اشخاص حقیقی و حقوقی امکان‌پذیر است. بر اساس اعلام سازمان هواپیمایی کشوری، هر فرد یا نهادی می‌تواند با دریافت مجوز‌های لازم و رعایت ضوابط و استاندارد‌های ایمنی، اقدام به واردات هواپیما کند. بر اساس قوانین، هواپیما‌های وارداتی نباید بیش از ۲۰ سال سن داشته باشند. سن هواپیما بر اساس تاریخ ساخت بدنه محاسبه می‌شود. همچنین واردکننده باید توانایی مالی کافی برای تأمین و نگهداری هواپیما را داشته و شرکت هواپیمایی باید دارای مجوز فعالیت (AOC) باشد. همچنین تأسیس یک شرکت هواپیمایی (ایرلاین) نیاز به رعایت شرایط و ضوابط خاصی دارد که توسط سازمان هواپیمایی کشوری تعیین شده است. برای مثال شرکت باید به‌صورت سهامی و دارای تابعیت جمهوری اسلامی ایران باشد، متقاضی باید توانایی تأمین منابع مالی و کفایت مالی شرکت را طبق ضوابط تعیین‌شده اثبات کند و همچنین متقاضی باید توانمندی اجرایی و تخصصی شرکت را مطابق با استاندارد‌های مرجع در انجام فعالیت مورد درخواست به اثبات برساند.

رواج واردات هواپیمای دست دوم

واردات هواپیما‌های دست دوم در ایران از اواسط سال ۱۳۹۵ به دلیل تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های مالی رواج یافت. در آن زمان، ایران برای نوسازی ناوگان هوایی خود، توافق‌هایی برای خرید هواپیما‌های ایرباس و بوئینگ دست دوم منعقد کرد و اولین واردات از این نوع در سال ۱۳۹۷ با خرید سه فروند ایرباس A۳۱۹ انجام شد. خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌های صنعت هوایی باعث شد که قرارداد‌های خرید هواپیما‌های نو متوقف شود. تحریم‌ها منجر به کمبود قطعات یدکی و خارج شدن درصد زیادی از ناوگان هوایی از چرخه عملیاتی شد. این وضعیت، ایرلاین‌ها را ناچار به خرید هواپیما‌های دست دوم کرد که برای اورهال (تعمیرات اساسی) یا جایگزینی هواپیما‌های غیرفعال استفاده شوند.

پرواز اندک ۲۴ شرکت هواپیمایی در ناوگان فرسوده

براساس آخرین آمار منتشر شده از سازمان هواپیمایی کشوری، ۳۳۰ فروند هواپیما در ناوگان هوایی کشورمان وجود دارد که ۳۲۱ فروند آن مسافری و ۹ فروند باری است که از این تعداد، ۱۹۲ فروند فعال و ۱۵۹ فروند هم سر خط است. استاندارد جهانی برای عمر ناوگان هوایی حدود ۱۵ سال است؛ برای مثال، میانگین سن ناوگان شرکت هواپیمایی امارات حدود ۹ سال است. اما در ایران متوسط عمر ناوگان هوایی ایران حدود ۲۷ سال است.
بر اساس آخرین آمار موجود، در سال ۱۴۰۲ مجموعاً ۲۲۸ هزار و ۷۱۵ نشست و برخاست در فرودگاه‌های ایران انجام شده است. این تعداد شامل پرواز‌های داخلی و بین‌المللی است. همچنین تعداد هواپیما‌های فعال و زمین‌گیر در ناوگان هوایی ۳۳۰ فروند است. اما تعداد هواپیما‌های فعال به کمتر از ۲۰۰ فروند می‌رسد. در این شرایط بیش از ۳۰۰ فرودگاه در ایران ساخته شده و یا در حال ساخت است.
بر اساس اطلاعات سال ۲۰۲۴، ایالات متحده ۸۳ شرکت هواپیمایی مسافربری دارد. از این تعداد، ۱۸ شرکت به عنوان شرکت‌های اصلی دسته‌بندی می‌شوند که هرکدام دارای درآمد سالانه بیش از ۱ میلیارد دلار هستند. بر اساس اطلاعات اداره هوانوردی فدرال، ایالات متحده سالانه بیش از ۱۶ میلیون پرواز را مدیریت می‌کند که به‌طور میانگین حدود ۴۵ هزار پرواز در روز است.

ترکیب تاسیس ایرلاین، واردات هواپیما دست دوم و بیش‌اظهاری نتیجه‌ای جز رسیدن به سود‌های هنگفت ندارد. قیمت یک هواپیمای نو متناسب با نیاز‌های ایران حدود ۱۵ میلیون دلار است، در حالی که ایرلاین‌های داخلی با پرداخت ۳ تا ۵ میلیون دلار می‌توانند هواپیما‌های دست دوم را تهیه کنند. این به معنای تخفیفی در حدود ۶۷ تا ۸۰ درصد نسبت به قیمت هواپیمای نو است. در این شرایط راه دیگری نیز برای دریافت ارز نیمایی و استفاده از رانت کلان پیش روی واردکنندگان بود. آنها با استفاده از بیش‌اظهاری و برای دریافت ارز بیشتر میزان وارات و قیمت کالا‌ها را بالاتر اعلام می‌کنند و برنده بازی دو سر برد می‌شوند. به عبارتی دیگر واردکنندگان با بزرگ‌نمایی قیمت و تعداد هواپیما‌های وارداتی، از طریق بیش‌اظهاری به ارز نیمایی بیشتری دست یافته و از این رانت برای سودآوری کلان استفاده می‌کنند.