بن سلمان چطور هم با پوتین رفیق است، هم با ترامپ؟!

یک مقام سعودی در مصاحبه با شبکه سی‌ان‌ان گفته است که در دیدار روز سه‌شنبه میان آمریکا و روسیه، عربستان سعودی انتظار دارد فراتر از میزبانی صرف، نقش میانجی را ایفا کند. در این مذاکرات، مشاور امنیت ملی عربستان سعودی، رهبری تیم سعودی را در این مذاکرات بر عهده دارد. «دیمیتری پسکوف»، سخنگوی کرملین، عربستان سعودی را محلی دانست که به‌طور کلی مورد قبول آمریکا و روسیه است. اعطای میزبانی این مذاکرات به عربستان سعودی برای محمد بن سلمان، دستاوردی مهم تلقی می‌شود. او در تلاش است کشور ثروتمند از نفت خود را از گذشته‌ی اسلام‌گرایانه‌ی بنیادگرای آن جدا کرده و با استفاده از ثروت عظیم خود، به قدرتی نرم دست یابد.
«علی شهابی»، تحلیلگر سعودی، می‌گوید: «فکر نمی‌کنم جای دیگری باشد که رهبر آن چنین رابطه‌ شخصی خوبی هم با ترامپ و هم با پوتین داشته باشد.» او افزود: «برای عربستان سعودی، این رویداد اعتبار بالایی دارد و قدرت نرم سعودی را در سطح منطقه‌ای و جهانی تقویت می‌کند.»

این اقدام بخشی از تغییر سیاستی گسترده‌تر است. در سال‌های اخیر، عربستان سعودی سیاست‌های خود را در جهت بی‌طرفی در درگیری‌های جهانی تنظیم کرده، به این امید که میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری را جذب کند و به اهداف طرح «چشم‌انداز ۲۰۳۰» (برنامه‌ بن سلمان برای تنوع‌بخشی به اقتصاد عربستان و کاهش وابستگی به نفت) دست یابد. بن سلمان به طور قابل توجهی از جنگ یمن عقب‌نشینی کرده، روابط خود را با ایران، به عنوان رقیب منطقه‌ای خود، بهبود بخشیده و در عین حال، روابط نزدیک خود با چین و روسیه را حفظ کرده است. در عین حال، بن سلمان همچنان به روابط نزدیک عربستان با غرب پایبند است.

روابط متوازن عربستان سعودی با پوتین و ترامپ

عربستان سعودی علاوه بر میزبانی مسابقات بوکس بین‌المللی و جشنواره‌های موسیقی الکترونیک، تلاش کرده است خود را به‌عنوان یک نگهبان صلح در سطح جهانی معرفی کند و میزبان نشست‌های کمک‌رسانی و کنفرانس‌های صلح باشد. در آگوست ۲۰۲۳، این کشور میزبان یک اجلاس دوروزه‌ صلح درباره‌ اوکراین بود که نمایندگانی از بیش از ۴۰ کشور (البته بدون حضور روسیه) در آن شرکت کردند و در فوریه‌ همان سال، عربستان متعهد شد ۴۰۰ میلیون دلار به اوکراین کمک کند.

ظهور بن سلمان به‌عنوان یک میانجی‌گر قدرتمند در مذاکرات، ریشه در رابطه‌ نزدیک او با دونالد ترامپ دارد. ترامپ از این ولیعهد جوان در زمانی حمایت کرد که او پس از قتل «جمال خاشقجی»، روزنامه‌نگار منتقد سعودی، در سطح بین‌المللی منزوی شده بود. در سال ۲۰۱۷، ترامپ برخلاف سنت معمول، عربستان سعودی را به‌عنوان اولین مقصد سفر خارجی خود در دوران ریاست‌جمهوری‌اش انتخاب کرد. حتی پس از شکست او در انتخابات ۲۰۲۰، بن سلمان همچنان روابط تجاری نزدیکی با ترامپ داشت؛ از جمله سرمایه‌گذاری ۲ میلیارد دلاری در شرکت «جرد کوشنر»، داماد ترامپ و همچنین اعلام برنامه‌هایی برای ساخت برج‌های ترامپ در عربستان سعودی.

ولیعهد سعودی همچنین روابط گرمی با ولادیمیر پوتین دارد. پوتین پس از قتل خاشقجی، از منزوی کردن بن سلمان خودداری کرد. بن سلمان نیز پس از حمله‌ی روسیه به اوکراین، در برابر فشارهای غرب برای قطع روابط با مسکو مقاومت کرد و به هماهنگی نزدیک با پوتین برای کنترل عرضه‌ جهانی نفت ادامه داد. او حتی در سال ۲۰۲۲ با رد درخواست‌های دولت بایدن برای افزایش تولید نفت، عملا از موضع روسیه حمایت کرد. پوتین در سال ۲۰۲۳ از عربستان سعودی بازدید کرد و تلاش کرده ریاض را به پیوستن به گروه بریکس (بلوکی از کشورهایی که به‌دنبال مقابله با نفوذ اقتصادی آمریکا هستند) ترغیب کند.

تحلیلگران می‌گویند سیاست متوازن عربستان سعودی در روابط خود، آن هم در دنیایی که به‌طور فزاینده‌ای دوقطبی شده، سودمند بوده است. «استیو ویتکاف»، فرستاده‌ ترامپ به خاورمیانه، اظهار کرده بن سلمان در آزادی «مارک فوگل»، معلم آمریکایی که در روسیه بازداشت بود، نقش اساسی داشته است. همچنین، عربستان سعودی به همراه همسایه‌اش، امارات متحده عربی، موفق به میانجی‌گری در چندین تبادل زندانی میان اوکراین و روسیه شده است.

روز دوشنبه، ویتکاف به همراه «مایک والتز»، مشاور امنیت ملی آمریکا، و «مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه‌ی این کشور، در ریاض با محمد بن سلمان دیدار کرد. این دیدار تنها یک روز پیش از مذاکرات برنامه‌ریزی‌شده با «سرگئی لاوروف»، وزیر امور خارجه‌ روسیه، «یوری اوشاکوف»، مشاور پوتین، و «کیریل دیمیتریف»، رئیس صندوق سرمایه‌گذاری مستقل روسیه، برگزار شد.

نکته‌ قابل توجه این است که اوکراین در مذاکرات روز سه‌شنبه حضور نخواهد داشت. با این حال، «ولادیمیر زلنسکی»، رئیس‌جمهور اوکراین که در ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی، حضور دارد، اعلام کرد اواخر این هفته برای مذاکرات جداگانه با مقامات سعودی به عربستان سفر خواهد کرد.

در همین حال، رهبران اروپایی در پاریس گرد هم خواهند آمد تا درباره‌ واکنش هماهنگ به این مذاکرات در عربستان سعودی بحث کنند. افزون بر اوکراین، کشورهای اروپایی نیز از مشارکت مستقیم در این نشست کنار گذاشته شده‌اند؛ اقدامی که پیامی از سوی واشنگتن محسوب می‌شود مبنی بر این‌که نقش امنیتی اروپا احتمالا دیگر اولویت آمریکا نیست.

توجه به مسئله‌ غزه

در بلندمدت، عربستان سعودی ممکن است تلاش کند از نقش خود به‌عنوان میانجی در مذاکرات بین روسیه و آمریکا، برای بهره‌برداری از یک مسئله‌ منطقه‌ای مهم استفاده کند. اوایل این ماه، ترامپ طرحی را ارائه داد که در آن خواهان ایجاد صلح در خاورمیانه از طریق بازسازی نوار غزه و انتقال دائمی بیش از دو میلیون ساکن آن بود.
کشورهای عربی به سرعت این طرح را رد کردند. در پایان این هفته، نشستی در عربستان سعودی برگزار خواهد شد که در آن یک پیشنهاد جایگزین موردبحث قرار خواهد گرفت و سپس به ترامپ ارائه خواهد شد.

«حسن الحسن»، پژوهشگر ارشد سیاست خاورمیانه در مؤسسه‌ی بین‌المللی مطالعات استراتژیک بحرین، گفت: «با تسهیل هدف رئیس‌جمهور ترامپ برای پایان دادن به جنگ اوکراین، عربستان سعودی در موقعیت مناسبی قرار دارد تا در واشنگتن اعتبار بیشتری کسب کند. این پادشاهی که قرار است روز جمعه میزبان یک نشست کوچک عربی باشد، می‌تواند از افزایش نفوذ خود در دولت ترامپ استفاده کند تا شکاف بین مواضع آمریکا و کشورهای عربی در مورد سرنوشت غزه را کاهش دهد.»

در چهار سال آینده، احتمالا جهان بیش از پیش شاهد اتکای بن سلمان بر روابط نزدیک خود با ترامپ خواهد بود. با این حال، ممکن است ولیعهد سعودی در شرایط دشواری قرار بگیرد. شرایطی که باید بین منافع منطقه‌ای خود و خواسته‌های تهاجمی رئیس‌جمهور آمریکا که رویکردی معامله‌گرایانه دارد، تعادل برقرار کند.
ترامپ مایل است روابط عربستان و اسرائیل عادی‌سازی شود، اما با توجه به خشم فزاینده‌ خاورمیانه از حملات نظامی اسرائیل در غزه، از نظر سیاسی دفاع از تشکیل یک کشور فلسطینی برای بن سلمان غیرقابل مذاکره است.

عربستان سعودی در واکنش به طرح ترامپ برای غزه، اوایل این ماه در بیانیه‌ای اعلام کرد: «دستیابی به صلحی پایدار و عادلانه بدون آن‌که مردم فلسطین به حقوق مشروع خود طبق قطعنامه‌های بین‌المللی دست یابند، غیرممکن است. این موضوع پیش از این نیز، به هر دو دولت سابق و کنونی آمریکا توضیح داده شده است.»