در کردستان عراق چه خبر است؟

روز سه‌شنبه نیروهای امنیتی وابسته به حزب دموکرات کردستان به رهبری مسرور بارزانی، به قصد بازداشت «خورشید هرکی» ـ یکی از سران پرنفوذ عشیره هرکی ـ به منطقه خَبات در غرب اربیل اعزام شدند. این اقدام که به بهانه اختلافات مالکیتی و تخریب املاک دولتی انجام شد، با مقاومت مسلحانه عشیره هرکی مواجه شد.

درگیری اولیه در روستای «قرناوه» منجر به کشته شدن دست‌کم دو نفر (یک عضو عشیره و یک نیروی امنیتی) و زخمی شدن بیش از ده تن دیگر شد. پس از آن، اعضای عشیره هرکی مسیرهای ارتباطی خبات-اربیل را مسدود کرده و اقدام به کنترل برخی پاسگاه‌های محلی کردند. یک منبع امنیتی اقلیم کردستان عراق بامداد چهارشنبه به پایگاه خبری بغداد الیوم گفت در حالی که درگیری ها در منطقه رو به افزایش بود، نیروهای امنیتی تلاش کردند تا احکام بازداشت را در این منطقه اجرا کند و همین موضوع موجب شد تا اعضای قبیله برای مقابله با آنها وارد عمل شوند. ویدئوهایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، نشان‌دهنده حضور مسلحانه عشایر و استفاده از سلاح‌های نیمه‌سنگین بود.

واکنش‌ها و بسیج عشایر علیه سرکوب دولت مرکزی

پس از اولین موج درگیری، عشیره هرکی با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد تا زمان آزادی خورشید هرکی و عقب‌نشینی نیروهای امنیتی، به مقاومت مسلحانه ادامه خواهد داد. در پاسخ، حزب بارزانی نیز یگان‌های ویژه پیشمرگه را به منطقه اعزام کرد. رهبران محلی از جمله «جوهَر اله‌در» با بسیج عشایر اطراف، بیش از ۴۰۰ نیروی مسلح را به خبات فرستاده‌اند. همچنین، گفته می‌شود طایفه برادوست در شورش علیه پیشمرگه‌های حزب دموکرات کردستان، به طایفه هرکی پیوسته است. به گفته منابع محلی، در برخی نواحی اطراف اربیل، کنترل عملی مسیرها و ایست‌ بازرسی‌ها از دست دولت اقلیم خارج شده است. خورشید هرکی دولت بازرانی را تهدید کرد که در صورت عدم خروج نیروها از خبات، پالایشگاه‌های کار و لاناز را منفجر خواهند کرد. او همچنین در گفتگویی تلویزیونی هشدار داد در صورت تداوم درگیری‌ها، ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر کشته خواهند شد.

واکنش دولت بغداد و دولت اقلیم کردستان

دولت مرکزی عراق تاکنون واکنش مستقیم نظامی یا امنیتی نسبت به این بحران نشان نداده، اما کمیته امنیت ملی پارلمان عراق خواستار بررسی فوری وضعیت شده و اعلام کرده که «بی‌ثباتی امنیتی در اقلیم می‌تواند امنیت ملی عراق را تهدید کند». از سوی دیگر، دولت اقلیم کردستان با صدور بیانیه‌ای مختصر، درگیری را «اختلافی محدود میان گروه‌های محلی» توصیف و از مردم خواسته آرامش خود را حفظ کنند.

تحلیلگران معتقدند این تلاش برای «کوچک‌سازی بحران» ممکن است نتیجه معکوس بدهد، چرا که نشانه‌های اولیه حاکی از گسترش بحران فراتر از خبات است. رسانه‌های رسمی وابسته به حزب بارزانی از جمله روداو و کردستان۲۴ در روزهای نخست هیچ اشاره‌ای به این درگیری نداشتند. تنها پس از افزایش فشار افکار عمومی، خبرهایی محدود و بدون اشاره به علت بحران منتشر کردند. در مقابل، شبکه‌های مستقل‌تری مانند «روژنیوز» و «روژاوو مدیا» با انتشار تصاویر و اخبار گزارش داده‌اند که این درگیری می‌تواند سرآغاز موجی از «اعتراضات امنیتی محلی علیه حاکمیت متمرکز خاندان بارزانی» باشد.

درگیری‌های منطقه‌ای فراتر از اربیل

در محافل رسانه‌ای و سیاسی کردستان، تاکنون هیچ مدرک معتبری مبنی بر دخالت مستقیم ایران در این درگیری وجود ندارد. با این حال، برخی منابع امنیتی نزدیک به حزب اتحادیه میهنی کردستان (رقیب بارزانی‌ها) مدعی‌اند که ایران در تحولات اخیر «بی‌تفاوت» نبوده و با توجه به افزایش ناامنی در اقلیم، ممکن است تلاش کند با وساطت، نفوذ خود را در اقلیم افزایش دهد. برخی از منابع نزدیک به بارزانی، ایران را مقصر شورش‌ها می‌دانند. از سوی دیگر، کارشناسان رسانه‌ای در روژاوو مدیا نوشته‌اند که «در سایه جنگ منطقه‌ای میان ایران و اسرائیل، چنین شکاف‌هایی در ساختار قدرت کردستان، می‌تواند به ابزار فشار طرف‌های خارجی بدل شود.»

زنگ خطر برای ثبات اقلیم کردستان

درگیری میان خاندان بارزانی و عشیره هرکی اگرچه در ظاهر ریشه در اختلافات محلی دارد، اما در بطن خود نشانه‌ای از بحران مشروعیت، تمرکز قدرت، و شکاف‌های اجتماعی در اقلیم کردستان عراق است.  درگیری‌های مسلحانه اخیر در اقلیم کردستان عراق، ریشه در شکاف‌های قدیمی عشیره‌ای، اختلافات مالکیتی، و انحصار قدرت توسط خاندان بارزانی دارد. اما برخلاف منازعات محلی رایج در این منطقه، شدت، تداوم، و پیامدهای این درگیری نشان می‌دهد که بحران پیش‌رو چیزی بیش از یک نزاع محلی است؛ بحرانی که ممکن است مشروعیت امنیتی حزب بارزانی را زیر سؤال ببرد و حتی به گسترش ناآرامی در سایر نواحی اقلیم منجر شود. از سویی دیگر، گمانه‌زنی‌ها در مورد تاثیر تحولات منطقه‌ای از جمله درگیری ایران و اسرائیل بر این نزاع ادامه دارد.