آیا اعراب علیه اسرائیل متحد می‌شوند؟

درگیری‌های بسیاری میان اعراب و اسرائیل از فردای روز ۱۴‌می ۱۹۴۸ که اسرائیل رسماً اعلام موجودیت کرد، آغاز شد. اما تاریخ دو جنگ بزرگ میان اعراب و اسرائیل که هردو با شکست اعراب پایان یافت، را در یاد دارد.

اولی؛ جنگ ۱۹۴۸، که به نام «نکبت» معروف شد، جنگی که در دوره پایان قیمومیت بریتانیا بر فلسطین رخ داد. این جنگ نخستین جنگ اعراب با اسرائیل بود که به حمایت از فلسطین برخاستند. پس از درگیر‌های فراوان که بیش از ۱۰ ماه به طول انجامید، سرانجام، اسرائیل کنترل تمامی نواحی یهودیان و به علاوه ۶۰درصد از بخش متعلق به اعراب در طرح سازمان ملل را تصرف کرد و بسیاری از اعراب فلسطین آواره شدند.

جنگ دوم، ژوئن ۱۹۶۷ به جنگ ۶ روزه معروف شد، به قول اعراب «حرب حزیران» و بزرگترین تحقیر برای اعراب. این جنگ یک درگیری نظامی کوتاه، اما شدید بود که از پنجم تا دهم ژوئن ۱۹۶۷ بین اسرائیل و ائتلافی از کشور‌های عربی شامل مصر، سوریه و اردن، و با پشتیبانی نیرو‌هایی از عراق، عربستان سعودی، تونس، سودان، مراکش، الجزایر، لیبی و کویت درگرفت. این درگیری با حمله هوایی غافلگیرانه و پیش‌دستانه اسرائیل به پایگاه‌های هوایی مصر در صبح روز ۵ ژوئن ۱۹۶۷ آغاز شد. در پی آن، کشور‌های عربی به حمایت از متحدان خود به اسرائیل اعلان جنگ دادند ولی در مدت کوتاهی با اعلام آتش‌بس و میانجیگری سازمان ملل متحد پایان یافت. با این وجود تبعات آن تا امروز بر ژئوپلیتیک خاورمیانه تأثیرگذار بوده است.

تا همین چند سال پیش که طرح معامله قرن با عنوان صلح ابراهیم از سوی دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحده مطرح شد. این طرح کشور‌های عربی را به عادی‌سازی روابط با اسرائیل ترغیب کرد و آنها با قدم‌هایی آهسته، اما گویا مطمئن به سوی آن گام برمی‌داشتند تا شاید برای همیشه مسئله فلسطین را حل کنند؛ و تا همین چند روز پیش همه‌چیز خوب بود و تنها ایران، یمن، حزب‌الله لبنان و حماس مانع اصلی صلح در خاورمیانه قلمداد میشدند که قرار بود به مرور از سر راه برداشته شوند.

تا همین چند روز پیش همه چیز خوب به نظر می‌آمد، اما روز سه‌شنبه ۹سپتامبر ورق برگشت. اسرائیل با اقدام به ترور سران حماس در خاک قطر، تردید‌ها درباره صلح ابراهیم را آشکار کرد و خشم سران کشور‌های عرب را برانگیخت تا آنجا که گزارشگران از تکرار سخنان سران جمهوری اسلامی ایران از زبان مسئولان و کارشناسان عرب در رابطه با اسرائیل نوشتند.

محمد بن سلمان ولیعهد عربستان خواستار «اقدام عربی، اسلامی و بین‌المللی» برای مقابله با تجاوزات اسرائیل شد و گفت: ما تجاوزگری رژیم اشغالگر اسرائیل در منطقه را رد و محکوم می‌کنیم که آخرین مورد آن تجاوز وحشیانه به کشور برادر قطر بود.

امارات متحده عربی، سفیر اسرائیل را در ابوظبی احضار کرد و خواستار توضیح شد. شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی، نیز به قطر پرواز کرد و امیر این کشور را، در حالی که تا پیش از این به حمایت از تروریسم متهم می‌کرد، در آغوش گرفت و گفت: حمله اسرائیل به قطر «تمام قوانین و هنجار‌های بین‌المللی» را نقض کرده است.

نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر نیز اعلام کردند که در واکنش به حمله اسرائیل به دوحه، یک پاسخ جمعی داده خواهد شد، و بر همین اساس قرار است فردا (یکشنبه ۲۳ شهریور) اجلاس اضطراری رهبران کشور‌های اسلامی در دوحه برگزار شود؛ مسعود پزشکیان رئیس جمهور ایران نیز در این اجلاس حاضر خواهد شد.

چندی پیش گزارش‌ها و اخباری از طرح رژیم اسرائیل با عنوان «نقشه اسرائیل بزرگ» منتشر شد که کشور‌های عربستان، سوریه، عراق، لبنان، اردن، مصر و حتی ترکیه را هم شامل می‌شد، اما مورد طعن و استهزاء قرار گرفت. اما گویا بعد از ۹ سپتامبر معادلات کمی فرق کرده است. حمله اسرائیل به خاک قطر آن هم از آسمان عربستان، معادلات منطقه و حتی جهان را پیچیده‌تر کرد.

در ادامه تاثیرات این رویداد، شاید روابط منطقه‌ای دستخوش تغییرات جدی شود. تلاش ترامپ برای بی‌خبر جلوه دادن خود از افدام اسرائیل در حمله به خاک قطر نیز شاید بیانگر در راه بودن همین تغییرات باشد؛ تغییراتی که هرچند به دلیل نفوذ شدید آمریکا در کشور‌های حوزه خلیج فارس بعید به‌نظر می‌رسد، اما اگر اتفاق بیفتد، احتمالا به سود جبهه مقاومت تمام خواهد شد.

محمدجواد ظریف وزیر خارجه پیشین ایران در یادداشتی که در روزنامه الاخبار لبنان منتشر کرده، وضعیت غرب آسیا را «در لبه پرتگاه» توصیف کرده و نوشته است؛ غرب آسیا «می‌باید بین تجاوز بی‌پایان و طلوع همکاری واقعی انتخاب کند.»

پاسخ به اینکه آیا همکاری‌های منطقه‌ای علیه اسرائیل گسترش می‌یابد و آیا اعراب بار دیگر علیه اسرائیل متحد می‌شوند؟ دشوار است و شاید بخاطر همین دشواری است که علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی که حمله اسرائیل به قطر را حامل این پیام به کشورهای عربی دانسته بود که‌ «ای کشورهای منطقه! خود را برای سلطه قریب‌الوقوع من آماده کنید!!»، امروز نیز در پستی در ایکس به زبان عربی و با عنوان «هشدار به کشورهای اسلامی!» نوشت: «برگزاری کنفرانس سازمان همکاری اسلامی پر از سخنرانی‌های بدون نتیجه عملی در واقع معادل صدور دستور جدید برای حمله به رژیم صهیونیستی است! حداقل یک "اتاق عملیات مشترک" علیه جنون این رژیم تشکیل دهید... از آنجایی که شما هیچ کاری برای مسلمانان گرسنه و مظلوم فلسطین انجام نداده‌اید، حداقل تصمیمی معقول برای جلوگیری از نابودی خود بگیرید!»