نرخ سود بانکی در کریدور بازار باز

برای نخستین‌بار بانک مرکزی مجهز به ابزار مدیریت نرخ سود با استفاده از سازوکار بازار و نه روش‌های دستوری، به مدد عملیات بازار باز شده؛ خبری که رییس کل بانک مرکزی در تازه‌ترین سخنان خود اعلام کرده است. اتفاقی که در صورت اجرایی شدن همان نکته‌ای است که اقتصاددانان بر آن تاکید دارند. به گفته این کارشناسان «در هیچ اقتصاد توسعه‌یافته‌‌ای نرخ‌ها دستوری تعیین نمی‌شوند بلکه گیرندگان تسهیلات و پرداخت‌کنندگان آن در این بازار نقش دارند».

عبدالناصر همتی در یادداشتی درباره عملیات بازار باز نوشته است: «این سازوکار برای کنترل نوسان‌های نرخ سود در حول و حوش «نرخ سیاست‌گذاری» بسیار کوتاه‌مدت در «بازار ذخایر» بانک‌ها استفاده می‌شود. در این بازار، خرید و فروش قطعی اوراق دولتی و نیز قراردادهای «بازخرید» و « بازخرید مجدد» اوراق دولتی در قالب قواعد مصوب شورای فقهی انجام خواهد شد».

به گفته رییس کل بانک مرکزی «در مواقعی که نرخ سود بالاتر از «نرخ سیاست‌گذاری» قرار گیرد، بانک مرکزی اقدام به خرید اوراق و افزایش عرضه پول می‌کند. و برعکس، هنگامی که نرخ سود پایین‌تر از «نرخ سیاست‌گذاری» بیاید، اقدام به فروش اوراق و کاهش عرضه پول می‌کند».

همتی متذکر شده است: «همزمان بانک مرکزی «دالان نرخ سود بین‌بانکی» را تعریف کرده است، در این دالان، نرخ «کف دالان» نرخ پس‌انداز منابع بانک‌ها نزد بانک مرکزی، نرخ«سقف دالان»، نرخ تنزیل مجدد نهایی هستند. «نرخ سیاست‌گذاری» همان نرخ میانه دالان نرخ است. هدف بانک مرکزی، به ثبات رساندن نرخ مبادلات بین بانک‌ها، در حول و حوش نرخ سیاست‌گذاری است».

تلاش برای کاهش نرخ تورم

این تصمیم بانک مرکزی درحالی است که اوایل دی‌ماه امسال همتی اعلام کرد که «بانک مرکزی، ضمن استمرار مدیریت موفق اضافه برداشت بانک‌ها، با به‌کارگیری عملیات بازار باز، تلاش خواهد کرد تا نرخ سود بازار بین بانکی را به گونه‌ای مدیریت کند که نرخ تورم در مدار کاهشی مورد نظر قرار بگیرد».

او تاکید کرده بود که «بانک‌ها باید خود را با شرایط جدید سیاست پولی تطبیق داده و ترازنامه خودشان را نیز بر مبنای آن سامان دهند. اثرات این برنامه‌ها خود را در کنترل تورم و رونق بخش غیرنفتی نشان خواهد داد».

حالا بیش از یک ماه از این سخنان رییس کل بانک مرکزی می‌گذرد و صحبت از مدیریت نرخ سود به مدد عملیات بازار باز است. یک تحلیلگر اقتصادی درباره تاثیر عملیات این بازار بر کنترل نرخ سود بانکی به مهر می‌گوید: «بانک مرکزی با این عملیات به‌عنوان یک بازارگردان بزرگ به خرید و فروش اوراق مالی اضافه خواهد شد».

زمینه‌سازی برای کنترل نرخ بهره

به گفته مجید شاکری «تا به حال در فهرست سیاست‌گذاری و هدف‌گذاری‌های بانک مرکزی، مدیریت نرخ بهره به شکل کنونی، معنا نداشت اما اکنون عملیات بازار باز علاوه‌بر اینکه یک نوع ابزار است، زمینه‌ساز تغییر رویکرد به سمت کنترل نرخ بهره نیز به شمار می‌رود؛ به این معنا که در هدف‌گذاری نرخ بهره، فرض بر این است که نرخ بهره بین بانکی، یک سیگنال‌دهی در سایر بخش‌ها صورت داده و جهت‌دهی به همه نرخ‌های بهره موجود در بازار را انجام می‌دهد».

تاکید این تحلیلگر مسایل اقتصادی این است که «عملیات بازار باز به‌نوعی انتظارات و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی در کل مجموعه اقتصاد را مدیریت کرده و فرض بر این است که در بازار بین بانکی، از این پس تنظیم‌گری بر روی اوراق دولت انجام می‌شود؛ به نحوی که بانک مرکزی با خریدن و فروختن این اوراق و نگه داشتن نرخ آنها در یک کریدور مشخص، اقدام مناسبی را در جهت سیگنال‌دهی نرخ سود به بازار به ثمر می‌رساند؛ به نحوی که مشخص می‌کند که در هر مقطعی، نرخ بازار بین بانکی باید چقدر باشد».

بانک‌های مرکزی دنیا دخالتی در نرخ سود ندارند

این تحلیل‌ها درحالی است که به اعتقاد برخی اقتصاددانان، عملیات بازار باز به صورت مستقیم روی نرخ سود سپرده و تسهیلات تأثیر ندارد. به‌طور معمول، بانک مرکزی با ایجاد یک کریدور نرخ سود بانکی که در آن کف و سقف نرخ سود بازار بین بانکی وجود دارد، این نرخ را به نرخ سیاستی که هدف‌گذاری کرده است، نزدیک کند.

بانک‌های مرکزی دنیا به‌طور معمول دخالتی در تعیین نرخ سود ندارند، مگر اینکه بانکی از مسیر صحیح منحرف شده باشد، ترازنامه نامتعادلی داشته باشد و با نرخ‌های بالا بازار را به هم بریزد. اما در عملیات بازار باز که در بسیاری از کشورها اجرا شده است، بانک مرکزی روی نرخ سود بازار بین بانکی یعنی نرخی که بانک‌ها نزد یکدیگر سپرده‌گذاری می‌کنند، تمرکز می‌کند.

بازار باز؛ عملیاتی غیرمستقیم و بلندمدت

از طرفی، بانک مرکزی سعی می‌کند با خرید یا فروش اوراق دولتی روی این نرخ تأثیر بگذارد و آن را به نرخی که هدف‌گذاری کرده است نزدیک کند. اگر نرخ سود بازار بین بانکی بالا باشد بانک مرکزی با خرید اوراق دولتی از بانک‌ها ذخایر بیشتری را به بانک‌ها تزریق می‌کند و اگر نرخ پایین باشد با فروش اوراق نرخ را سامان می‌دهد.

با همه این‌ها، آنطور که این کارشناسان عرصه اقتصاد می‌گویند تأثیری که اجرای عملیات بازار باز روی نرخ سود سپرده و تسهیلات می‌گذارد، غیرمستقیم و بلندمدت است.