بجای افزایش مالیات، یارانه سوخت هواپیما را حذف کنید!

دولت چهاردهم در لایحه بودجه ۱۴۰۵، نرخ مالیات بر ارزش افزوده را از ۱۰ درصد به ۱۲ درصد افزایش داده است. از طرفی افزایش حقوق کارکنان را ۲۰ درصد اضافه کرده است. همین بند و افزایش ۲۰ درصدی حقوق با وجود تورم ۵۰ درصدی، باعث اعتراض نمایندگان مجلس شده است. مسعود پزشکیان در صحن علنی مجلس در دفاع از لایحه بودجه ۱۴۰۵، گفت: «حقوق کم است که کم است، می‌گویند مالیات زیاد گرفته می‌شود که گرفته می‌شود و از طرفی هم می‌گویند حقوق را افزایش بده، یک نفر به من بگوید از کجا پول بیاورم به افزایش حقوق اختصاص دهم؟»

به عبارتی رئیس دولت مشکل افزایش حقوق را کسری بودجه و کمبود درآمد‌های دولت عنوان کرده و دررابطه با افزایش مالیات نیز با همین دلیل سعی در اقناع نمایندگان داشته است. با این حال صحبت‌های رئیس جمهوری در دفاع از لایحه بودجه ۱۴۰۵، کارساز نبود و کمیسیون تلفیق لایحه بودجه، بودجه ۱۴۰۵ را رد کرد. در ادامه صبح روز ۹ دی ماه ۱۴۰۴، مسعود پزشکیان به مجلس نامه زد و خواستار برگشت لایحه بودجه به دولت شد تا اصلاحات مدنظر مجلس در بودجه اعمال شود.

پزشکیان در نامه‌ای که به منظور اصلاح لایحه بودجه به مجلس ارسال کرده، در یکی از بند‌های خود به مالیات بر ارزش افزوده اشاره کرده و اصلاح و افزایش مالیات بر ارزش افزوده را تاکید کرده است. درواقع آنطور که به نظر می‌آید، پزشکیان در قبال پاسخ به مجلس برای افزایش حقوق کارکنان، با افزایش مالیات بر ارزش افزوده خواهان تامین بخشی از منابع مورد نیاز برای حقوق کارکنان است.

از طرفی سید حمید پورمحمدی رئیس سازمان برنامه و بودجه چندی پیش دررابطه با مالیات بر ارزش افزوده گفت: «مالیات ارزش افزوده را زیاد کردیم تا کسی که کت‌وشلوار ۵۰ میلیونی می‌گیرد، ۲ درصد هم به قشر ضعیف بدهد.»

درواقع دولت معتقد است با افزایش مالیات بر ارزش افزوده، می‌تواند منابع را از ثروتمندان و اغنیا بگیرد و به فقرا توزیع کند. درحالی که این تصور مخصوصا در مکانیزم‌های موجود در کشور، تصور درستی نیست.

مالیات بر ارزش افزوده، مالیاتی است که روی تمام کالا‌ها و خدمات اعمال می‌شود و چه فقیر و چه ثروتمند، بایستی آن را بپردازند. حال درست است که فردی که بیشتر مصرف می‌کند، بیشتر مالیات می‌دهد، اما اگر هدف اخذ مالیات از ثروتمندان و توزیع میان فقرا است، راه‌های به مراتب بهتری وجود دارد.

یارانه سوخت هواپیما معادل مالیات بر ارزش افزوده!

دولت سالانه مبالغ هنگفتی صرف مالیات بر سوخت هواپیما می‌کند. هواپیما‌هایی که برای سوخت خود از جیب مردمی یارانه می‌گیرند که ۹۵ درصدشان از هواپیما هیچ استفاده‌ای ندارند. طبق بررسی مرکز آمار ایران، حدود ۵ درصد از کدملی‌های کشور سالانه از هواپیما استفاده می‌کنند. در بررسی دیگری از مرکز آمار، برآورد شده هزینه سفر هوایی کمتر از یک دهم درصد از سبد هزینه‌های خانوار‌های ایرانی است.

ازطرفی سالانه مبالغ بسیار زیادی درقالب یارانه سوخت هواپیما، به ۵ درصد جامعه تخصیص پیدا می‌کند. در سال ۱۴۰۳ قیمت هر لیتر سوخت هواپیما تنها ۶۰۰ تومان بود درحالی که نرخ فوب خلیج فارس ۵۴ سنت معادل ۴۰ هزار تومان بود. یعنی در هر لیتر سوخت هواپیما دولت بیش از ۳۹ هزار تومان یارانه می‌داد. در سال ۱۴۰۴ دولت چهاردهم گام اول برای کاهش یارانه سوخت را برداشت و قیمت سوخت هواپیما را از ۶۰۰ تومان به ۳۰ درصد نرخ خرید از پالایشگاه‌ها معادل ۷ هزار تومان برداشت. اما باتوجه به افزایش قیمت ارز، آنطور که تصور می‌شد یارانه سوخت هواپیما کاهش پیدا نکرد.

درواقع دولت در سال ۱۴۰۳ حدود یک میلیارد دلار یارانه سوخت توزیع کرده و در سال ۱۴۰۴ نیز این عدد به ۸۰۰ میلیون دلار می‌رسد. یعنی دولت سالانه حدود ۱۰۰ همت یارانه سوخت هواپیما توزیع می‌کند. برای درک بهتر این رقم باید اشاره کرد منابع حاصل از افزایش مالیات بر ارزش افزوده برای دولت ۱۷۰ همت است. این میزان از یارانه سوخت هواپیما در شرایطی توزیع می‌شود که طبق اعلام انجمن شرکت‌های هواپیمایی، یارانه سوخت حدود ۱۲ درصد بر قیمت بلیت‌های هواپیمایی اثرگذار است و در برآوردی دیگر رئیس سازمان هواپیمایی کشوری میزان تاثیرگذاری قیمت سوخت بر بلیت هواپیما را ۳ تا ۵ درصد عنوان کرده است.

به عبارتی دولت اگر خواهان مالیات‌ستانی از اغنیا و توزیع میان فقرا است، حذف یارانه سوخت هواپیما که تنها ۵ درصد مردم جامعه از سفر هوایی دارند، بهتر است تا افزایش مالیات بر ارزش افزوده که تمام مردم را شامل می‌شود. البته دولت در لایحه بودجه ۱۴۰۴ گام دیگری در جهت حذف یارانه سوخت برداشته است و نرخ سوخت هواپیما را معادل ۶۰ درصد خرید از پالایشگاه‌ها کرده است اما همچنان درحال توزیع یارانه به ۵ درصد مردم است.

یارانه و کالابرگ؛ مکانیزم دارای اشکال

اکنون دولت معتقد است تمام منابع حاصل از افزایش مالیات بر ارزش افزوده و آزادسازی نرخ سوخت و اصلاح ارز ترجیحی را می‌خواهد درقالب یارانه و کالابرگ میان مردم توزیع کند. اگرچه در ماهیت این تصمیم موافقت‌ها و مخالفت‌هایی وجود دارد که در موضوع این گزارش نیست و تنها بررسی یک جنبه از مالیات بر ارزش افزوده هدف این گزارش بود؛ اما مشکل دیگری که وجود دارد مکانیزم یارانه و کالابرگ در کشور است. دهک‌های ۸ و ۹ و ۱۰ طبق دهک‌بندی دولت، از یارانه و کالابرگ حذف شده‌اند. این درحالی است که این مکانیزم دارای ایرادات جدی است.

طبق اعلام میدری وزیر کار، دهک‌بندی طبق دارایی اشخاص تعیین می‌شود. این درحالی است که بسیاری از مردم عملا هیچ دارایی سندی به نام خود ندارند، نه خودرو و نه خانه، اما یارانه و کالابرگ این افراد حذف شده است.

از طرفی در مهرماه ۱۴۰۴، احمد بیگدلی، عضو کمیسیون اجتماعی درباره دهک‌بندی افراد برای یارانه گفت: «تا آنجا که من اطلاع دارم گفته‏‏‌اند هزینه مسکن افراد کنار گذاشته شود؛ سرانه ۱۰ میلیون تومان درآمد افراد مدنظر قرار گیرد. مثلا یک خانواده ۵ نفره باید ۵۰ میلیون درآمد داشته باشند. وی درآمد ماهانه بیش از ۵۵ میلیون تومان برای خانواده چهار نفره را مرز ورود به دهک ۸ تا ۱۰ اعلام کرد.»

درحالی که این مدل دهک‌بندی نیز برای خانواده‌ای که در تهران زندگی می‌کند و هزینه‌های زندگی به طور سرسام‌آوری بالا رفته است، دارای اشکالات جدی است؛ چرا که اگر خانواده‌ای ۴ نفره هر نفر ماهانه ۱۵ میلیون تومان حقوق دریافت کنند، که حقوق بسیار پایینی محسوب می‌شود و به سختی می‌توان در کلان‌شهر‌ها گذران زندگی کرد، باید شاهد حذف یارانه خود باشند. درواقع دولت بایستی فکری به حال مکانیزم دهک‌بندی خود کند و اگر نمی‌تواند به درستی دهک‌بندی انجام دهد، بهتر است به تمام مردم یارانه را توزیع کند، اگر نه در سال آینده با توجه به تورمی که به خصوص در موادغذایی و دارو درانتظار مردم است، طبقه متوسط شهری در تنگنای معیشت قرار می‌گیرد و باعث نارضایتی این قشر مهم می‌شود.

در نهایت، اصرار دولت بر افزایش مالیات بر ارزش افزوده به‌عنوان راه‌حل افزایش منابع دولت، به معنای توزیع فشار اقتصادی میان همه اقشار است، نه اخذ مالیات هدفمند از ثروتمندان. در حالی که اصلاح یارانه‌های پنهان و ناعادلانه‌ای مانند سوخت هواپیما می‌تواند منابع قابل‌توجهی آزاد کند. تداوم سیاست‌های فعلی همراه با مکانیزم معیوب یارانه و کالابرگ، بیش از هر چیز طبقه متوسط را تحت فشار قرار می‌دهد و خطر تعمیق نارضایتی اجتماعی را در سال آینده افزایش می‌دهد.