نظام چندگانه ارزی؛ دامن زدن به ناعدالتی

«ارز چند نرخی به نفع اقتصاد است؟» پرسشی که اصغر سمیعی، رییس اسبق کانون صرافان در پاسخ به آن گفته است: «اگر از همین فردا سیاست چند نرخی برچیده شود گامی مثبت به نفع اقتصاد کشور برداشته می‌شود» اما آلبرت بغزیان، استاد اقتصاد دانشگاه تهران در این‌باره به «فراز» می‌گوید: «اگرچه سیاست چند نرخی ارز در ایران شکست‌خورده اما برداشته شدن ارز چند نرخی هم نیازمند مدیریت دولت و بانک مرکزی است؛ اگر همین ارز چهار هزار و 200تومانی دارو یا کالای اساسی وارد نشود، عملا قشر یارانه‌بگیر متضرر خواهد شد».

ارز؛ کلمه‌ای که در حداقل دو سال اخیر آنقدر صحبت از آن شده که حالا خیلی‌ها می‌دانند تحولات نرخ آن می‌تواند چقدر بر متغیرهای اقتصادی تاثیر بگذارد به‌طوری که تلاطم این بازار نرخ تورم، بازارهای طلا، مسکن، مالی و بانکی و مهم‌تر از همه تولید و قدرت خرید مردم را به‌طور مستقیم بارها متأثر از خود کرده است.

در این میان، برخی اقتصاددانان معتقدند سیاست چند نرخی ارز، دلالی و بازار سیاه به وجود می‌آورد و نرخ‌های متفاوت ارز به دلیل نبود سیستم نظارتی قوی در کشور به هدف خود که حمایت از مصرف‌کننده است، نمی‌رسد. این در حالی است که تفاوت نرخ ارز با توجه به ارزش و اهمیتی که در بازار دارد، سفته‌بازی، رانت و فساد ایجاد می‌کند.

این‌ گزاره‌ها درحالی مطرح می‌شوند که یک استاد اقتصاد دانشگاه تهران نیز معتقد است: «سیاست چند نرخی ارز اگر درست تخصیص داده شود شاید مناسب باشد که البته به شکل صحیحی تخصیص نمی‌یابد و کشور امتحان خودش را در این زمینه پس داده است».

اجرا و تخصیص نادرست

به گفته بغزیان «در بهترین شرایط که اقتصاد در نهایت سلامت بود این اختلاف‌ نرخ‌ها بالا نبود و میزان ارز نیز به‌اندازه قابل‌توجهی نبود. زمان بعد از انقلاب ما موفق بودیم اما بعد از اتمام جنگ این موضوع رفاقتی و رقابتی شد. در زمان محمود احمدی‌نژاد هم ارز را پلیسی کردند یعنی ارز آزاد شد و خواستند که بازار آزاد را کنترل کنند و ارزهای متفاوتی را تخصیص دادند اما درنهایت برداشته شد و دوباره تجربه 4200 تومانی را داشتیم».

این اقتصاددان توضیح می‌دهد: «حالا هم دعوا بر سر این است که هر چیزی را می‌خواهند به نرخ آزاد قیمت‌‌گذاری شود درحالی که با نرخ دولتی وارد می‌شود برای همین است که تجربه نشان می‌دهد که ارز چند نرخی در ایران نه درست اجرا می‌شود و نه درست تخصیص می‌یابد».

به گفته بغزیان «می‌گوییم ارز برای کالاهای اساسی اما این کالا به‌موقع وارد نمی‌شود و اکثر قیمت‌ها نیز به نرخ 14هزار تومان برمی‌گردد. به‌عنوان مثال معلوم نیست قیمت خودرو طبق چه نرخی عمل می‌کند، چون واردات آن ممنوع است، حالا اینکه بگوییم نرخ ارز کاهش پیدا کرده باید قیمت خودرو هم کاهش می‌یافت، نه اینگونه نیست چون تخصیص و واردات را ممنوع کردند. اینکه ارز در جای خودش، به فرد و در زمان مناسب، به اندازه و برای کالای خاص تخصیص یابد نه اینگونه نیست».

وقتی در عمل تعریف کالا عوض می‌شود

این استاد دانشگاه با بیان اینکه قانون ارز و تخصیص آن مشخص است، می‌گوید: «در قانون گفته شده ارز به چه کالایی و به چه مقدار داده شود اما در عمل تعریف این کالا بهم می‌خورد یا به کالای مشابهی تخصیص داده می‌شود یا در جای دیگری صرف می‌شود چون نظارت نیست. بعدها صدای آن درمی‌آید درحالی که به راحتی قابل نظارت بوده است اما وقتی ارز تخصیص داده می‌شود به نظر می‌رسد عده‌ای نقشه آن را کشیده‌اند و وقتی کالایی وارد می‌شود نه به‌اندازه‌ای است که بتواند بازار را تحت‌الشعاع قرار دهد و عملا می‌شود قیمت نرخ ارزی که در بازار آزاد است و حتی گران‌تر معامله می‌شود این نشان می‌دهد کشور در زمینه تک نرخی شدن موفق نبوده است».

پرسشی که مطرح می‌شود این است که سیاست چند نرخی عملا برای کشوری قابل اجراست؟ پاسخ بغزیان این است که «در ادبیات اقتصاد این سیاست برای کشورهایی است که محدودیت ارزی و بخش‌های ناموزون اقتصادی دارند، از طرفی در آن‌ها توزیع ناعادلانه درآمد، فقر و بیکاری وجود دارد بنابراین آنهایی که درآمد ارزی دارند و می‌خواهند آن را تخصیص دهند مجبور می‌شوند از یکسری بخش‌ها حمایت کنند پس ارز دولتی به آن‌ها داده می‌شود، یا ارزهایی برای موارد پزشکی، دانشجویی یا کالای اساسی تخصیص می‌یابد چون می‌خواهند عدالت را برقرار، رشد اقتصادی ایجاد یا از بخشی حمایت کنند».

ایجاد بستر رانت

به گفته این اقتصاددان «بنابراین توصیه می‌شود وقتی نظام چند گانه ارزی دارید یعنی اینکه حواس‌تان باشد این اقدام معمولا منتهی به بی‌عدالتی شده چون نمی‌شود نظارت دقیق داشت بنابراین این سیاست شکست‌خورده است اما از لحاظ تئوری بحث حمایتی نیز مطرح می‌شود».

تاکید بغزیان بر این است که «این سیاست در ایران شکست‌خورده است و در این میان، رانت‌هایی ایجاد شده اما اینکه برخی هم می‌گویند ارز چند نرخی برداشته شود هم به‌نوعی ممکن نیست چون دولت و بانک مرکزی باید نرخ ارز را مدیریت کنند یعنی اگر همین ارز چهار هزار و 200تومانی دارو یا کالای اساسی وارد نشود عملا قشر یارانه‌بگیر ضرر خواهند کرد».