بزرگ‌ترین تلاش دیپلماتیک ایران و آمریکا در یک دهه اخیر بدون توافق پایان یافت

ماراتن فشرده و کم‌سابقه مذاکره میان ایران و آمریکا در اسلام‌آباد، که از نخستین ساعات ورود هیئت‌های دو طرف آغاز شد و بیش از ۲۱ ساعت با جلسات پی‌درپی، نشست‌های تخصصی، تبادل متن و رایزنی‌های چندجانبه ادامه یافت، بامداد امروز بدون دستیابی به توافق به پایان رسید. ایران با هیئتی ۷۰ نفره از مقام‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و حقوقی و با بالاترین سطح اختیار وارد اسلام‌آباد شد؛ هیئتی که در بدو ورود در پایگاه هوایی نورخان با استقبال مقامات ارشد پاکستان روبه‌رو شد. در مقابل، آمریکا نیز با هیأتی سنگین به ریاست جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، و با همراهی چهره‌هایی، چون جرد کوشنر و استیو ویتکاف وارد پاکستان شد؛ چهره‌هایی که به گزارش «العربی الجدید» از ابتدا تلاش داشتند «پرونده لبنان را از مذاکرات جدا کرده و آن را تماماً در اختیار اسرائیل قرار دهند».

در مسیر آغاز مذاکرات، چند کشور از جمله روسیه و چین به دعوت ایران و عربستان و قطر به دعوت آمریکا در اسلام‌آباد حضور یافتند. پاکستان نیز در نقش میانجی فعال، جلسات را مدیریت می‌کرد و مقامات این کشور از جمله نخست‌وزیر و فرمانده ارتش بار‌ها میزبان دو هیئت شدند. در عین حال، گزارش‌هایی درباره اختلاف ایران با حضور امارات در روند مذاکرات منتشر شد که برخی رسانه‌ها آن را تکذیب کردند.

مذاکرات با نشست‌هایی میان هیئت ایرانی و شهباز شریف و دیدار با فرمانده ارتش پاکستان آغاز شد؛ دیدار‌هایی که در آن ایران «نقض عهد‌های آمریکا» از جمله عدم آزادسازی دارایی‌ها و نبود آتش‌بس واقعی در لبنان را صریحاً مطرح کرد. برخی منابع پاکستانی نیز تأیید کردند واشنگتن پیام‌هایی درباره موافقت با آزادسازی بخشی از دارایی‌های ایران فرستاده، اما اجرای آن همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار داشت.

در حالی که رسانه‌های آمریکایی و پاکستانی از «فضای نسبتا مثبت» در اتاق مذاکره خبر می‌دادند، اختلافات ساختاری خیلی زود شعله کشید. به گزارش جیو نیوز، مذاکرات بر پایه دو بسته پیشنهادی ــ بسته ۱۰‌ماده‌ای ایران و طرح ۱۵‌بندی آمریکا ــ پیش می‌رفت. با این حال، یکی از اصلی‌ترین محور‌های اختلاف، موضوع تنگه هرمز بود؛ ایران بر حاکمیت کامل و حق اعمال ترانزیت تأکید داشت، در حالی که طبق گزارش «العربی الجدید» و آکسیوس، آمریکا می‌کوشید این موضوع به آینده موکول شود و عملاً «بازگشایی هرمز بدون نقش تعیین‌کننده ایران» رقم بخورد. همین اختلاف به‌تدریج به گره سخت مذاکرات تبدیل شد.

در کنار آن، واشنگتن خواهان تضمین «درازمدت و الزام‌آور» درباره عدم حرکت ایران به سمت سلاح هسته‌ای بود؛ درخواستی که برخی تحلیلگران از جمله الایجا مگنیه و تریتا پارسی آن را «غیرواقع‌بینانه و فراتر از خطوط قرمز ایران» توصیف کردند. مگنیه گفت آمریکایی‌ها برای «دیکته‌کردن» آمده بودند و نه مذاکره.

با وجود برگزاری جلسات متعدد کارشناسی و حتی آغاز تبادل متن، فاصله میان دو طرف کم نشد. کارگروه‌ها تا نیمه‌شب روی جزئیات کار کردند و برخی منابع از پیشرفت‌های محدود در چند بخش خبر می‌دادند؛ اما همزمان مقام‌های رسانه‌ای آمریکا تأکید داشتند که ایران هنوز «تعهد بنیادینی برای کنار گذاشتن برنامه هسته‌ای» ارائه نکرده است.

روند مذاکرات تا بامداد ادامه یافت، اما در ساعت ۵ صبح به وقت تهران، جی‌دی ونس در یک نشست خبری غیرمنتظره اعلام کرد «ایرانی‌ها شروط ما را نپذیرفتند» و افزود: «این آخرین و ساده‌ترین پیشنهاد ما بود؛ پیشنهاد دیگری نداریم.» او مدعی شد تأسیسات هسته‌ای ایران در جریان درگیری‌ها نابود شده، اما تهران «متعهد به توقف برنامه خود» نشده است. این ادعا با واکنش‌های فوری روبه‌رو شد؛ سناتور اندی کیم رفتار ونس را «ناپخته، بدون برنامه و نمایشی» توصیف کرد و گفت با چنین رفتار عجولانه‌ای نمی‌شد دهه‌ها اختلاف را ظرف یک روز حل کرد.

در مقابل، منابع ایرانی نیز اعلام کردند آمریکا «هر آنچه در جنگ به دست نیاورده» را در مذاکره طلب کرده است؛ از جمله محدودیت‌های گسترده هسته‌ای، کنار گذاشتن کنترل ایران بر هرمز و شروطی درباره محور مقاومت. سخنگوی وزارت خارجه ایران گفت دو طرف در برخی موارد به تفاهم‌هایی ابتدایی رسیده‌اند، اما در «دو تا سه موضوع کلیدی» اختلاف‌ها باقی مانده و مذاکرات به توافق نرسیده است. او یادآور شد که مذاکرات در فضایی سنگین از بی‌اعتمادی شکل گرفته بود و انتظار دستیابی به نتیجه در یک جلسه واقع‌بینانه نبود.

پس از اعلام خروج هیئت آمریکایی، رسانه‌های پاکستانی گزارش دادند احتمال دارد آمریکا ظرف یک هفته یا ده روز آینده، با سطح نمایندگی متفاوت، بازگردد؛ هرچند منابع ایرانی تأکید کردند فعلاً برنامه‌ای برای دور بعدی وجود ندارد. هم ایران و هم آمریکا اسلام‌آباد را ترک کردند و آتش‌بس شکننده در منطقه، تنها چارچوبی است که ادامه روند دیپلماسی را ممکن نگه می‌دارد.

در نهایت، مذاکرات اسلام‌آباد با وجود زحمات فشرده تیم کارشناسی ایران، رایزنی‌های چندجانبه و میانجی‌گری فعال پاکستان، بدون دستیابی به توافق پایان یافت. اکنون دولت آمریکا تصمیم‌گیری درباره «گام بعدی» را به رئیس‌جمهور ترامپ واگذار کرده و تحلیلگران معتقدند او در برابر سه گزینه دشوار قرار دارد: ادامه مذاکره، پایان رویارویی بدون توافق یا حرکت به سمت تشدید نظامی. از سوی دیگر، ناظران منطقه‌ای تأکید دارند ایران از موضع قدرت پای میز مذاکره آمد و حاضر به عقب‌نشینی از خطوط قرمز خود نشد؛ موضوعی که احتمالاً مسیر آینده بحران را تعیین خواهد کرد.