شبی در راپالو؛ چگونه آلمان و شوروی انزوای ژئوپلیتیک را در هم شکستند؟

در بهار سال ۱۹۲۲، نمایندگان بیش از سی کشور جهان در کنفرانس اقتصادی جنوا در ایتالیا گرد هم آمدند تا ساختار مالی و اقتصادی اروپای پس از جنگ جهانی اول را بازسازی کنند. قدرت‌های پیروز، به‌ویژه بریتانیا و فرانسه، با اتکا به دست برتر خود و صدور اولتیماتوم‌های سنگین، فضایی تحمیلی ایجاد کرده بودند که در آن نه حقوقی برای مغلوبان قائل بودند و نه جایگاهی برای ساختار‌های سیاسی دگرگون‌شده در نظر می‌گرفتند. جمهوری وایمار آلمان زیر بار غرامت‌های فلج‌کننده ۱۳۲ میلیارد مارکی تعیین‌شده در نشست لندن و تحریم‌های خردکننده پیمان ورسای نفس می‌کشید و از هرگونه ارتش مجهز و نقش‌آفرینی مستقل محروم بود. در سوی دیگر، دولت نوپای اتحاد جماهیر شوروی پس از پیروزی در جنگ داخلی، با محاصره شدید اقتصادی، مصادره اموال، طرد کامل دیپلماتیک از سوی غرب و امتناع دولت‌های سرمایه‌داری از به رسمیت شناختن بدهی‌ها و ملی‌سازی‌های حکومت تازه روبه‌رو بود. دیپلماسی جنوا در حقیقت تلاشی برای تحمیل تسلیم همه‌جانبه به مسکو از طریق مطالبه بازپرداخت بدهی‌های حکومت تزاری و در عین حال، حفظ انزوای حقوقی و اقتصادی برلین در قالب یک نظم نابرابر بود.

در این میان، گئورگی چیچرین، کمیسر امور خارجه شوروی، و والتر راتناو، وزیر امور خارجه آلمان، به درستی دریافتند که حضور نمایشی در میز مذاکرات جنوا و اعتماد به میانجی‌گری قدرت‌های غربی، هیچ دستاوردی جز تحقیر ساختاری، پافشاری بر طلب‌های مالی نجومی و تشدید فشار‌های استعماری به همراه نخواهد داشت. در نیمه‌شب شانزدهم آوریل ۱۹۲۲، در حالی که دیپلمات‌های بریتانیایی و فرانسوی سرمست از تحمیل شرایط خود بر سایرین بودند، هیئت‌های نمایندگی دو کشور به‌طور کاملاً محرمانه هتل محل اقامت خود را ترک کرده و در هتل امپریال شهر ساحلی راپالو پشت یک میز نشستند. متن توافقی که در آن شب تاریخی نهایی و امضا شد، شامل مفاد دقیق حقوقی و اقتصادی مشخصی بود: صرف‌نظر کردن متقابل و کامل از تمامی مطالبات مالی ناشی از جنگ جهانی اول، شامل غرامت‌های جنگی آلمان به روسیه و خسارات ناشی از انقلاب و ملی‌سازی صنایع برای اتباع آلمانی در خاک شوروی، برقراری فوری و کامل روابط دیپلماتیک و کنسولی در بالاترین سطح، و اعمال اصل «دولت کامله‌الوداد» در مناسبات تجاری و اقتصادی میان دو کشور که به معنای برخورداری متقابل از بهترین شرایط بازرگانی بود.

میزان اجرایی شدن و ضمانت اجرای این توافق فراتر از یک بیانیه سیاسی ساده بود و به‌سرعت در قالب قرارداد‌های ملموس عملیاتی شد. کانال‌های گسترده تجاری گشوده شد؛ آلمان ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات پیشرفته مهندسی و فناوری‌های ساختاری خود را به سوی مسکو روان کرد و در مقابل، شوروی مواد خام حیاتی، غلات و منابع انرژی مورد نیاز اقتصاد وایمار را تأمین نمود. مهم‌تر از آن، بخش پنهان، اما بسیار اجرایی راپالو به همکاری‌های نظامی اختصاص داشت که بعد‌ها در سال ۱۹۲۶ با «پیمان برلین» تحکیم شد. بر اساس پروتکل‌های محرمانه میان ارتش آلمان (رایشس‌وهر) و ارتش سرخ، برلین توانست محدودیت‌های سخت‌گیرانه تسلیحاتی معاهده ورسای را دور بزند؛ در نتیجه، آلمان پایگاه‌های مخفی نظامی برای آموزش خلبانان جنگنده در لیپه‌تسک، مرکز توسعه و آزمایش تانک در کاما، و آزمایشگاه تسلیحات شیمیایی در تومکا در عمق خاک شوروی احداث کرد و افسران ارتش آلمان به صورت دوره‌ای و پنهانی در آنجا به تمرین جنگ افزار‌های مدرن پرداختند.

این هم‌پیمانی راهبردی توانست برای بیش از یک دهه، یعنی از سال ۱۹۲۲ تا زمان روی کار آمدن حزب ناسیونال‌سوسیالیست در آلمان در سال ۱۹۳۳، دوام بیاورد و کارکرد خود را حفظ کند. اگرچه در اواسط دهه بیست و با امضای معاهدات لوکارنو (۱۹۲۵)، جمهوری وایمار تلاش کرد توازن مجددی میان خود و قدرت‌های غربی برقرار سازد، اما پیوند‌های اقتصادی و امنیتی مندرج در راپالو ستون فقرات روابط مسکو و برلین را تا زمان چرخش ایدئولوژیک و مرگبار رایش سوم حفظ کرد. حیات طولانی و اثربخشی این توافق نشان داد که اراده سیاسی متکی بر شناخت دقیق منافع متقابل می‌تواند سد سنگین انزوای بین‌المللی را بشکند، طرح‌های طراحان تحریم را خنثی سازد و از دل سخت‌ترین بن‌بست‌های ژئوپلیتیک، فضایی پایدار برای تنفس و انباشت قدرت ملی پدید آورد.

آنچه خواندید خلاصه‌ای بود از فصل ششم («روابط میان دو آتش: پیمان راپالو و موازنه قدرت») از کتاب تحلیلی دیپلماسی (Diplomacy) اثر هنری کیسینجر (Henry Kissinger)، با نگاه تطبیقی به اسناد و تحلیل‌های تفصیلی مندرج در اثر پژوهشی معتبر Soviet Foreign Policy ۱۹۱۷–۱۹۴۱ تألیف جرج کنان (George F. Kennan).