پدیده تازه در بازار طلا | چرا قاچاق شمش سودآور شد؟

بازار طلا در اقتصاد ایران همواره یکی از حساس‌ترین بازار‌ها نسبت به ریسک‌های سیاسی، تورم و انتظارات ارزی بوده است. اما آنچه طی ماه‌های اخیر رخ داده، با الگو‌های سنتی این بازار تفاوت دارد. برخلاف انتظار معمول که تنش‌های سیاسی و جنگ باید به جهش قیمت طلا منجر شود، بازار طلای ایران از دی‌ماه ۱۴۰۴ تاکنون عمدتا با حباب منفی مواجه بوده؛ وضعیتی که در آن قیمت داخلی طلا پایین‌تر از ارزش ذاتی و جهانی آن قرار می‌گیرد.

اکنون هر اونس طلای جهانی در محدوده ۴۵۰۰ دلار قرار دارد و دلار آزاد نیز حوالی ۱۸۰ هزار تومان معامله می‌شود. با این حال، طلای ۱۸ عیار در بازار حدود ۱۸ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد؛ رقمی که همچنان حدود ۶ درصد پایین‌تر از ارزش واقعی آن بر مبنای نرخ جهانی و دلار داخلی است. این حباب منفی در مقاطعی حتی به ۱۰ درصد نیز رسیده بود؛ عددی که در بازار طلا کم‌سابقه تلقی می‌شود.

در شرایط عادی، قیمت طلای داخلی باید همگام با رشد اونس جهانی و نرخ ارز افزایش پیدا کند، اما فضای جنگی و نگرانی از نقدشوندگی دارایی‌ها باعث شده بخشی از سرمایه‌گذاران از بازار طلا فاصله بگیرند و قیمت‌ها پایین‌تر از ارزش ذاتی باقی بماند.

زنگ خطر برای عرضه طلا در بازار

ادامه‌دار شدن حباب منفی، تنها یک اتفاق قیمتی نیست، بلکه می‌تواند ساختار عرضه و تقاضای بازار طلا را نیز دستخوش تغییر کند. مهم‌ترین پیامد این وضعیت، کاهش جذابیت واردات شمش و طلای خام به کشور است. واردکننده‌ای که باید طلا را بر مبنای قیمت جهانی خریداری کند، طبیعی است تمایلی به فروش آن در بازاری نداشته باشد که قیمت نهایی چند درصد پایین‌تر از ارزش واقعی قرار دارد.

در واقع، اگر یک کیلوگرم شمش طلا بر اساس نرخ جهانی و دلار آزاد ارزشی معادل حدود ۲۱.۷ میلیارد تومان داشته باشد، اما همان شمش در بازار داخل با احتساب حباب منفی حدود ۲۰.۴ میلیارد تومان قیمت بخورد، واردکننده از همان ابتدا بیش از ۱.۳ میلیارد تومان زیان ضمنی متحمل می‌شود. چنین شکافی عملا انگیزه واردات رسمی را کاهش می‌دهد و می‌تواند به افت عرضه شمش در ماه‌های آینده منجر شود.

این موضوع در اقتصادی مانند ایران که تورم مزمن و انتظارات تورمی بالاست، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. زیرا کاهش عرضه در بازاری که همواره نقش پناهگاه سرمایه را ایفا می‌کند، می‌تواند زمینه‌ساز جهش‌های شدیدتر قیمتی در آینده شود. به بیان دیگر، حباب منفی امروز ممکن است به حباب مثبت سنگین در ماه‌های بعد تبدیل شود؛ به‌خصوص اگر ریسک‌های سیاسی و ارزی همچنان پابرجا بمانند.

قاچاق معکوس؛ وقتی خروج طلا سودآور می‌شود

یکی دیگر از پیامد‌های مهم اختلاف قیمت داخلی و جهانی، افزایش انگیزه قاچاق طلا از ایران به کشور‌های همسایه است. زمانی که طلا در داخل ارزان‌تر از بازار‌های جهانی معامله می‌شود، طبیعی است که بخشی از فعالان غیررسمی بازار به فکر خروج فیزیکی شمش و فروش آن در خارج از کشور بیفتند.

محاسبات نشان می‌دهد اختلاف فعلی قیمت می‌تواند سود قابل‌توجهی برای قاچاق ایجاد کند. اگر همان یک کیلوگرم شمش طلا در ایران حدود ۱.۳ میلیارد تومان ارزان‌تر از ارزش جهانی معامله شود، خروج آن از کشور و فروش در بازار‌های منطقه‌ای می‌تواند بازدهی خوبی ایجاد کند. حتی اگر هزینه‌های انتقال، ریسک قاچاق و کارمزد‌ها نیز محاسبه شود، همچنان حاشیه سود جذابی باقی می‌ماند.

همین مساله می‌تواند به کاهش بیشتر موجودی طلا در بازار داخلی منجر شود. تجربه اقتصاد ایران نیز نشان داده هر زمان میان قیمت داخلی و خارجی یک دارایی شکاف قابل‌توجه ایجاد شود، بازار‌های غیررسمی و جریان‌های قاچاق فعال‌تر می‌شوند. این اتفاق پیش‌تر در بازار سوخت، دارو و حتی برخی کالا‌های اساسی نیز مشاهده شده بود و اکنون خطر تکرار آن در بازار طلا وجود دارد.

از سوی دیگر، ادامه این وضعیت می‌تواند سیاستگذار را نیز با چالش مواجه کند. زیرا اگر کاهش عرضه و خروج طلا شدت بگیرد، بازار ناگهان با کمبود مواجه خواهد شد و همین موضوع می‌تواند هیجان قیمتی شدیدی ایجاد کند؛ به‌ویژه در شرایطی که انتظارات تورمی همچنان بالاست و بازار ارز نیز در وضعیت باثباتی قرار ندارد.

حباب منفی فعلی طلا را نباید صرفا یک ناهنجاری موقت قیمتی تلقی کرد. این شکاف، نشانه‌ای از اختلال در تعادل بازار و نتیجه همزمان رکود تقاضا، نااطمینانی جنگی و محدودیت‌های سمت عرضه است. اگر این روند ادامه پیدا کند، بازار طلا ممکن است در ماه‌های آینده وارد مرحله‌ای شود که کاهش عرضه، قاچاق و بازگشت تقاضای سرمایه‌ای، جهش‌های سنگین‌تری را در قیمت‌ها رقم بزند؛ اتفاقی که می‌تواند بار دیگر طلا را به یکی از کانون‌های التهاب اقتصاد ایران تبدیل کند.