بحران آب در ایران از نگاه الجزیره؛ دریاچه‌ها کوچک‌تر شدند، روستا‌ها خالی‌تر

بر اساس گزارش الجزیره، بحران آب در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شده است. این رسانه نوشته است که برای بسیاری از شهروندان ایرانی، تهدید فوری دیگر تنها محدود به جنگ و ناامنی نیست، بلکه کمبود آب نیز به مسئله‌ای روزمره و فراگیر بدل شده است. در این گزارش آمده است که سال‌ها خشکسالی، کاهش میزان بارندگی و استفاده ناپایدار از منابع آبی، کشور را در وضعیت تنش شدید آبی قرار داده و ذخایر سدها، رودخانه‌ها و سفره‌های زیرزمینی را به‌شدت کاهش داده است. الجزیره همچنین مدعی شده است که در هفته‌های نخست درگیری‌های اخیر، گزارش‌هایی از آسیب به برخی تأسیسات آب‌شیرین‌کن، خطوط انتقال و زیرساخت‌های غیرنظامی آب منتشر شده که فشار مضاعفی بر این بخش وارد کرده است.

بر پایه طبقه‌بندی مؤسسه منابع جهانی، ایران در گروه کشور‌هایی با تنش آبی پایه «بسیار بالا» قرار دارد؛ به این معنا که سالانه بیش از ۸۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر خود را مصرف می‌کند. یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این بحران، وضعیت دریاچه ارومیه در شمال غرب ایران است. تصاویر ماهواره‌ای از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این دریاچه، که در دهه ۱۹۹۰ میلادی نزدیک به ۶ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت و بزرگ‌ترین دریاچه آب شور خاورمیانه محسوب می‌شد، اکنون به حدود ۵۸۱ کیلومتر مربع کاهش یافته است؛ یعنی کمتر از ۱۰ درصد وسعت پیشین خود.

الجزیره در توضیح عوامل خشک شدن دریاچه ارومیه نوشته است که خشکسالی‌های پیاپی، مصرف بالای آب در بخش کشاورزی، انحراف مسیر رودخانه‌ها، برداشت از منابع آب زیرزمینی و ساخت سد‌های متعدد بر رودخانه‌های تغذیه‌کننده دریاچه، از مهم‌ترین عوامل این روند بوده‌اند. به نوشته این رسانه، ساخت بیش از ۶۰ سد روی رودخانه‌هایی که به دریاچه ارومیه می‌ریزند، جریان ورودی آب را محدود کرده و در کنار توسعه کانال‌های آبیاری و تخلیه سفره‌های زیرزمینی، بخش‌های وسیعی از بستر این دریاچه را به نمکزار تبدیل کرده است. افزایش دما و کاهش بارش نیز روند تبخیر و عقب‌نشینی آب را تشدید کرده است.

در بخش دیگری از این گزارش، به کسری فزاینده منابع آب ایران اشاره شده است. الجزیره نوشته است که هر کشور برای پایداری منابع آب شیرین خود باید دست‌کم به اندازه میزان برداشت، منابع خود را از طریق بارش و جریان‌های طبیعی تجدید کند، اما ایران سال‌هاست از این تعادل فاصله گرفته است. بر اساس این گزارش، جمعیت ۹۲ میلیون نفری ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف کرده‌اند؛ رقمی که نزدیک به ۱۳ میلیارد متر مکعب بیش از ظرفیت منابع آب تجدیدپذیر کشور عنوان شده است.

در این گزارش، بخش کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب در ایران معرفی شده است. طبق داده‌های ارائه‌شده، حدود ۹۱ درصد برداشت آب در ایران به کشاورزی اختصاص دارد، در حالی که سهم مصارف خانگی حدود ۷ درصد و سهم صنعت نزدیک به ۲ درصد است. الجزیره تأکید کرده است که بخش قابل توجهی از آب کشاورزی نیز پیش از رسیدن به محصولات، به دلیل فرسودگی شبکه‌ها و ناکارآمدی سامانه‌های آبیاری از بین می‌رود؛ موضوعی که بهره‌وری مصرف یکی از حیاتی‌ترین منابع کشور را کاهش داده است.

این رسانه همچنین به وضعیت سد‌های اطراف تهران پرداخته و نوشته است که ایران از جمله کشور‌های دارای تعداد بالای سدسازی در جهان است و صد‌ها سد کوچک و بزرگ برای ذخیره آب، تولید برق و مدیریت کمبود‌ها ساخته است. با این حال، تصاویر ماهواره‌ای از سد لار، سد لتیان و سد ماملو، که بخشی از سامانه اصلی تأمین آب تهران و مناطق اطراف آن به شمار می‌روند، نشان می‌دهد سطح آب در سال‌های اخیر به‌طور محسوسی کاهش یافته است. این کاهش، هم‌زمان با رشد تقاضا و تداوم خشکسالی، فشار بیشتری بر شبکه آبرسانی پایتخت وارد کرده است.

در ادامه گزارش آمده است که کم‌آبی به‌تدریج الگوی سکونت در ایران را نیز تغییر داده است. با خشک شدن چاه‌ها و دشوارتر شدن ادامه کشاورزی، بسیاری از خانواده‌های روستایی ناچار به ترک محل زندگی خود شده‌اند. الجزیره به نقل از عبدالکریم حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم، نوشته است که از مجموع ۶۹ هزار روستای کشور، تنها ۳۸ هزار روستا همچنان دارای سکنه هستند و ۳۱ هزار روستا تخلیه شده‌اند.

بر اساس اعلام شرکت آب و فاضلاب کشور که در این گزارش به آن اشاره شده، حدود ۲۷ هزار روستا با جمعیتی بیش از ۱۰ میلیون نفر با کمبود آب روبه‌رو هستند. در مجموع، بیش از ۷۰ درصد روستا‌های ایران به نوعی با بحران آب مواجه‌اند. بسیاری از مهاجران روستایی به سمت شهر‌های بزرگی مانند تهران، مشهد، اصفهان و شیراز حرکت می‌کنند؛ در حالی که این شهر‌ها نیز خود با فشار فزاینده بر منابع آبی روبه‌رو هستند. تهران، با جمعیتی بیش از ۹ میلیون نفر، یکی از نمونه‌های اصلی این فشار هم‌زمان ناشی از خشکسالی و افزایش تقاضاست.

الجزیره در بخش دیگری از گزارش خود تأکید کرده است که تمرکز جمعیت ایران در نیمه غربی کشور نیز بر بحران آب اثرگذار است. طبق این گزارش، حدود ۷۵ درصد جمعیت ایران در کمتر از ۴۰ درصد مساحت کشور زندگی می‌کنند؛ وضعیتی که تمرکز تقاضای آب را در محدوده‌ای نسبتاً کوچک افزایش داده و فشار بر منابع موجود را تشدید کرده است.

در این گزارش همچنین به وضعیت زاینده‌رود اشاره شده است؛ رودخانه‌ای که زمانی از مهم‌ترین جریان‌های آبی مرکز ایران و عامل شکل‌گیری بخش مهمی از حیات تاریخی و شهری اصفهان بود. تصاویر ماهواره‌ای از سد زاینده‌رود، کاهش سطح آب در بالادست را پس از سال‌ها خشکسالی و برداشت بیش از ظرفیت نشان می‌دهد. در پایین‌دست نیز پیامد‌های این بحران در قلب اصفهان قابل مشاهده است؛ جایی که پل تاریخی الله‌وردی‌خان، معروف به سی‌وسه‌پل، امروز در بسیاری از دوره‌ها بر بستری خشک قرار می‌گیرد و شهروندان به‌جای جریان دائمی آب، با خشکی مکرر رودخانه در زیر طاق‌های آن روبه‌رو هستند.

الجزیره در پایان به نقش محدود آب‌شیرین‌کن‌ها در تأمین آب ایران پرداخته و نوشته است که آب‌شیرین‌کن‌ها تنها حدود ۳ درصد نیاز آبی کشور را تأمین می‌کنند؛ رقمی که در مقایسه با برخی کشور‌های حاشیه خلیج فارس، که بخش عمده آب آشامیدنی خود را از این مسیر به دست می‌آورند، بسیار ناچیز است. بیشتر تأسیسات آب‌شیرین‌کن ایران در امتداد سواحل جنوبی و حاشیه خلیج فارس قرار دارد و به همین دلیل، استفاده از این منبع عمدتاً به شهر‌های ساحلی محدود مانده است. در مقابل، مناطق داخلی از جمله تهران، اصفهان و بخش بزرگی از اراضی کشاورزی همچنان به سدها، رودخانه‌ها، چاه‌ها و منابع زیرزمینی وابسته‌اند؛ منابعی که به گفته این گزارش، تحت فشار جدی قرار دارند.