از خروج از برجام تا توافق ۲۰۲۶: روابط ایران و آمریکا چگونه در دوران ترامپ به تیرگی گرایید؟

ایالات متحده و ایران قرار است روز جمعه در ژنو توافق اولیه‌ای را برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران امضا کنند، یک فرآیند مذاکره ۶۰ روزه را آغاز نمایند و تردد در تنگه هرمز را از سر بگیرند.

پاکستان که پیشگام میانجی‌گری در مذاکرات صلح بوده، میزبان مراسم امضای این توافق در سوئیس خواهد بود. با این حال، هیچ‌یک از طرفین هنوز جزئیات توافق را منتشر نکرده‌اند؛ بنابراین مشخص نیست که ایران و آمریکا تا چه حد در مورد مسائل اصلی به توافق رسیده‌اند – یا حتی آیا در مذاکرات پیش‌رو درباره آنها بحث خواهد شد یا خیر.

در حالی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرده که برنامه هسته‌ای ایران بخشی از هر توافق نهایی خواهد بود، اما هیچ اشاره‌ای به دیگر خواسته‌های پیشین آمریکا – از جمله برچیدن برنامه موشک‌های بالستیک ایران یا پایان دادن به حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی در منطقه – نکرده است.

ترامپ روز سه‌شنبه در حاشیه اجلاس گروه هفت (G۷) در فرانسه به خبرنگاران گفت: «تنها چیزی که واقعاً برای من اهمیت دارد این است که ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست پیدا نکند؛ این را بلند و واضح می‌گویم.» ترامپ افزود اگر ایران قصد دستیابی به سلاح هسته‌ای داشته باشد، «جهنم به پا خواهد شد».

روابط واشنگتن و تهران از زمان اولین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، هنگامی که او از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ با ایران موسوم به «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) خارج شد، گسسته و پرتنش بوده است.

وقتی ترامپ آمریکا را از برجام خارج کرد، میزان محبوبیت او در اواسط ژوئن ۲۰۱۸ در نظرسنجی گالوپ حدود ۴۵ درصد بود که با بهترین آمار‌های او تا آن زمان برابری می‌کرد یا به آن نزدیک بود. با این حال، یک نظرسنجی رویترز/ایپسوس که در ژوئن امسال انجام شد، محبوبیت او را تنها ۳۵ درصد نشان داد که نزدیک به پایین‌ترین حد نصاب برای آن نظرسنجی است.

در ادامه، نگاهی می‌اندازیم به اینکه چگونه روابط ایران و آمریکا در دوران ترامپ رو به تیرگی نهاد:

مه ۲۰۱۸: خروج آمریکا از برجام

در ۸ مه، ترامپ به یکی از وعده‌های انتخاباتی خود عمل کرد و اعلام کرد که ایالات متحده از توافق هسته‌ای ایران (برجام) که در سال ۲۰۱۵ با چندین کشور از جمله اتحادیه اروپا، چین، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا امضا شده بود، خارج خواهد شد.

این توافق که با میانجی‌گری باراک اوباما، رئیس‌جمهور وقت آمریکا حاصل شد، غنی‌سازی اورانیوم در تأسیسات هسته‌ای فردو در ایران را به ۳.۶۷ درصد محدود می‌کرد – مقداری که برای تولید انرژی کافی بود، اما با سطوح مورد نیاز برای ساخت سلاح فاصله زیادی داشت. ایران همچنین توافق کرد که هیچ مواد هسته‌ای در آنجا ذخیره نکند و در عوض «تأسیسات فردو را به یک مرکز هسته‌ای، فیزیک و فناوری تبدیل کند». در مقابل، آمریکا و دیگر کشور‌های غربی تحریم‌ها علیه ایران را لغو کردند.

مذاکرات این توافق با بهره‌گیری از نظر کارشناسان هسته‌ای چندین سال به طول انجامید. با وجود اینکه بازرسی‌های مستقل تأیید می‌کردند که ایران در سال‌های پس از آن به تعهدات خود پایبند بوده، ترامپ آن را «توافقی وحشتناک» خواند، اما جزئیات مشخصی درباره آنچه از آن ناراضی بود، ارائه نکرد.

ترامپ گفت: «من به وضوح اعلام کردم که اگر توافق اصلاح نشود، ایالات متحده دیگر طرف آن نخواهد بود. توافق ایران در اصل معیوب است.»

پس از خروج آمریکا، ایران اقدام ترامپ را «غیرقابل قبول» خواند و اعلام کرد واشنگتن را دور زده و با دیگر امضاکنندگان توافق مذاکره خواهد کرد. در ۲۱ مه، واشنگتن خواسته‌های جدیدی مطرح کرد مبنی بر اینکه ایران باید تغییرات گسترده‌ای ایجاد کند – از توقف کامل برنامه هسته‌ای تا خروج از جنگ سوریه – وگرنه با تحریم‌های شدید اقتصادی مواجه خواهد شد. در مجموع، دولت ترامپ ۱۲ خواسته را مطرح کرد که توسط مایک پمپئو، وزیر امور خارجه وقت، اعلام شد. این خواسته‌ها از سوی تهران رد شد.

اوت ۲۰۱۸: اعمال تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران

در ۷ اوت، آمریکا اولین دور از تحریم‌های جدید خود را علیه ایران اعمال کرد که پیش‌تر به عنوان بخشی از توافق بین‌المللی هسته‌ای لغو شده بودند. این تحریم‌ها تجارت با طیف وسیعی از بخش‌های تجاری و تولیدی ایران، از هوانوردی و فرش گرفته تا پسته و طلا را ممنوع کرد.

نوامبر ۲۰۱۸: اعمال تحریم‌های بیشتر

در ۵ نوامبر، آمریکا دور جدیدی از تحریم‌ها را اعلام کرد که این بار به طور مشخص بخش‌های کلیدی نفت و بانکداری ایران را هدف قرار می‌داد.

آوریل ۲۰۱۹: ترامپ سپاه پاسداران را در فهرست «سازمان‌های تروریستی خارجی» قرار داد

در ۸ آوریل، ترامپ نیروی نظامی زبده و موازی ایران، یعنی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) را به عنوان یک «سازمان تروریستی خارجی» (FTO) تعیین کرد؛ این نخستین باری بود که واشنگتن به طور رسمی ارتش یک کشور دیگر را «گروه تروریستی» نامید. این تعیین وضعیت منجر به تحریم‌های گسترده اقتصادی و مسافرتی علیه سپاه طبق قوانین آمریکا شد. در اقدامی تلافی‌جویانه، تهران واشنگتن را «حامی دولتی تروریسم» دانست و نیرو‌های واشنگتن مستقر در منطقه را «گروه‌های تروریستی» خواند. آمریکا ۱۹ پایگاه نظامی در خاورمیانه دارد که ۴۰ تا ۵۰ هزار سرباز در آن مستقر هستند.

مه ۲۰۱۹: خروج ایران از برجام

در ۵ مه، جان بولتون، مشاور امنیت ملی ترامپ، اعلام کرد که آمریکا در واکنش به «تعدادی از نشانه‌ها و هشدار‌های نگران‌کننده و تنش‌زا»، یک گروه ضربت ناو هواپیمابر و بمب‌افکن‌های نیروی هوایی آمریکا را به خاورمیانه اعزام می‌کند. سه روز بعد، ایران اعلام کرد که او نیز از برجام خارج خواهد شد. ایران گفت که در حال آماده‌سازی برای افزایش تولید اورانیوم غنی‌شده و آب سنگین به سطوحی فراتر از محدودیت‌های تعیین‌شده در توافق هسته‌ای است.

به دنبال این اتفاق، مجموعه‌ای از حملات منطقه‌ای در خشکی و دریا رخ داد که مسئولیت آن متوجه تهران دانسته شد. در دسامبر ۲۰۱۹، یک حمله راکتی به یک پایگاه نظامی در عراق منجر به کشته شدن یک پیمانکار آمریکایی و مجروح شدن چندین نیروی نظامی آمریکا در کنار پرسنل عراقی شد. مقامات آمریکایی، گروه مسلح عراقی «کتائب حزب‌الله» مورد حمایت ایران را مسئول این حمله دانستند. همان ماه، ارتش آمریکا در اقدامی تلافی‌جویانه به مکان‌های متعلق به کتائب حزب‌الله در عراق و سوریه حمله کرد.

ژانویه ۲۰۲۰: ترور قاسم سلیمانی

در ۳ ژانویه ۲۰۲۰، نیرو‌های آمریکایی قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را در یک حمله پهپادی در حالی که در بغداد بود، ترور کردند. کاخ سفید اعلام کرد که این اقدام برای بازدارندگی در برابر طرح‌های حمله آتی ایران انجام شده و سلیمانی را به «تلاش فعالانه برای طراحی حمله به دیپلمات‌ها و نظامیان آمریکایی در عراق و سراسر منطقه» متهم کرد.

در ۹ ژانویه ۲۰۲۰، ترامپ گفت سلیمانی کشته شد «چون آنها به دنبال منفجر کردن سفارت ما» در بغداد بودند. آمریکا همچنین تهدید کرد که اگر ایران به آمریکا یا دارایی‌هایش در منطقه حمله کند، به سایت‌های ایرانی حمله خواهد کرد.

در مارس ۲۰۲۰، سه سرباز متعلق به ائتلاف تحت رهبری آمریکا در یک حمله راکتی به پایگاه نظامی التاجی در نزدیکی بغداد کشته شدند. آمریکا دور جدیدی از تحریم‌ها را علیه ایران اعمال کرد. در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۰، تهران برای ترامپ و چندین تن از دستیارانش به دلیل ترور سلیمانی حکم جلب صادر کرد.

در اقدامی تلافی‌جویانه برای این ترور، ایران نیز رگباری از موشک‌ها را به پایگاه‌های نظامی در عراق که میزبان هزاران نیروی آمریکایی و عراقی بود، شلیک کرد. طبق گزارش پنتاگون، بیش از ۱۰۰ نیروی نظامی آمریکا دچار آسیب مغزی شدند. سپاه پاسداران همچنین یک هواپیمای مسافربری اوکراینی را اندکی پس از برخاستن از فرودگاه بین‌المللی تهران هدف قرار داد و ساقط کرد؛ طبق گزارش‌ها، آن را با یک موشک کروز آمریکایی اشتباه گرفته بود. تمامی ۱۷۶ سرنشین آن کشته شدند.

۲۰۲۱: بایدن دیپلماسی را از سر می‌گیرد

در سال ۲۰۲۰، جو بایدن دموکرات در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا پیروز شد و در آوریل ۲۰۲۱، ایران و آمریکا مذاکرات غیرمستقیمی را در وین اتریش درباره نحوه احیای توافق هسته‌ای آغاز کردند. آن مذاکرات و دیگر گفت‌و‌گو‌ها بین تهران و کشور‌های اروپایی، به نتیجه قابل‌توجهی نرسید.

پیش از این، در ژوئیه ۲۰۲۰، یک انفجار مرموز یک کارخانه تولید سانتریفیوژ را در تأسیسات غنی‌سازی هسته‌ای نطنز ایران ویران کرده بود. ایران این حمله را به اسرائیل نسبت داد. در آوریل ۲۰۲۱، نطنز بار دیگر مورد حمله قرار گرفت؛ حمله‌ای که گمانه‌زنی‌های گسترده حاکی از آن بود که توسط اسرائیل انجام شده است. در همان ماه، ایران غنی‌سازی اورانیوم تا ۶۰ درصد را آغاز کرد – بالاترین خلوص تا آن زمان و گامی فنی و نسبتاً کوتاه تا سطح ۹۰ درصد مورد نیاز برای ساخت سلاح.

فوریه ۲۰۲۵: ترامپ «فشار حداکثری» بر ایران را احیا کرد

اندکی پس از مراسم تحلیف ترامپ برای دومین دوره ریاست‌جمهوری‌اش، کاخ سفید اعلام کرد که او یک یادداشت امنیت ملی ریاست‌جمهوری را امضا کرده که «فشار حداکثری» بر تهران را با هدف «سلب تمامی مسیر‌های ایران به سمت سلاح هسته‌ای و مقابله با نفوذ مخرب ایران در خارج» احیا می‌کند. این یادداشت فاقد جزئیات درباره چگونگی اجرای آن بود، اما ترامپ اشاره کرد که اقدامات می‌تواند سخت‌گیرانه باشد. رئیس‌جمهور آمریکا روشن کرد که تمایلی به تهدید به زور ندارد و در عوض به دنبال راهکار دیپلماتیک از طریق مذاکره است.

مه ۲۰۲۵: ترامپ می‌گوید آمریکا و ایران به توافق هسته‌ای نزدیک هستند

در جریان تور خلیج فارس ترامپ در مه ۲۰۲۵، به نظر می‌رسید موضع دیپلماتیک او پابرجاست. ترامپ گفت که آمریکا «مذاکرات بسیار جدی با ایران برای صلح بلندمدت» داشته است. او افزود که واشنگتن و تهران «به نوعی» بر سر شرایط یک توافق هسته‌ای توافق کرده‌اند. او گفت: «ما به انجام یک توافق نزدیک می‌شویم… دو مرحله برای انجام این کار وجود دارد: یک مرحله بسیار، بسیار خوب وجود دارد و یک مرحله خشن، اما من نمی‌خواهم روش دوم را انجام دهم.»

تنها دو روز پس از ادعای نزدیکی به توافق با ایران بر سر سلاح‌های هسته‌ای، ترامپ در شبکه‌های اجتماعی دست به حمله زد: «اجازه ندهید کسی فریب بخورد! صد‌ها حمله‌ای که توسط حوثی‌ها، آن تبهکاران و اراذل شوم مستقر در یمن که مورد تنفر مردم یمن هستند انجام می‌شود، همگی از ایران نشأت می‌گیرد و توسط ایران ایجاد شده است.»

تنش‌ها ماه‌ها بود که در حال افزایش بود، چرا که حوثی‌های تحت حمایت ایران در یمن حملاتی را علیه کشتی‌های مرتبط با اسرائیل در دریای سرخ و خودِ اسرائیل به دلیل جنگ اسرائیل در غزه انجام می‌دادند. در ۲۸ مه، به نظر می‌رسید که ترامپ دوباره موضع خود را تغییر داده است، زمانی که گفت به بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل گفته است از هرگونه حمله به ایران خودداری کند، زیرا «در حال حاضر نامناسب است، چون ما به یک راهکار [دیپلماتیک][درباره وضعیت هسته‌ای ایران]بسیار نزدیک هستیم».

ژوئن ۲۰۲۵: جنگ ۱۲ روزه

در ۱۳ ژوئن، اسرائیل حملاتی را به ایران آغاز کرد. طی ۱۲ روز، این کشور به سایت‌های هسته‌ای و نظامی و همچنین سایر تأسیسات دولتی حمله کرد.

در ۲۲ ژوئن، آمریکا به جنگ پیوست و به سه سایت هسته‌ای ایران حمله کرد. ایران در پاسخ به حمله آمریکا، یک پایگاه نظامی در قطر که میزبان نیرو‌های آمریکایی بود را هدف قرار داد که خسارات محدودی به بار آورد. یک روز پس از آن، ترامپ اعلام آتش‌بس در جنگ کرد.

دسامبر ۲۰۲۵: اعتراضات جدید در ایران

پس از آنکه ارزش ریال ایران به رکورد پایین ۱.۴۲ میلیون ریال در برابر دلار آمریکا سقوط کرد، اعتراضاتی در ایران درگرفت که فشار‌های تورمی را تشدید کرده و قیمت مواد غذایی و سایر نیاز‌های روزانه را افزایش داد. در ژانویه ۲۰۲۶، ترامپ گفت که دیدار‌های خود با مقامات ایرانی را لغو کرده و به مردم ایران قول داد که «کمک در راه است».

فوریه ۲۰۲۶: جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد

در ۲۸ فوریه، اسرائیل و آمریکا حملاتی را به تهران آغاز کردند که منجر به کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، در همان لحظات نخست درگیری شد و جنگ را شعله‌ور کرد.