آمریکا مدعی شد ایران کالا‌های آمریکایی خواهد خرید؛ دورنمای تجارت تهران و واشنگتن چگونه خواهد بود؟

دولت دونالد ترامپ اصرار دارد که پول‌های آزادشده ایران برای خرید محصولات کشاورزی ایالات متحده استفاده خواهد شد و این محصولات در اختیار ایران قرار می‌گیرد. در نهایت، این موضوع می‌تواند به معنای تزریق ۱۲ میلیارد دلار به تجارت دوجانبه‌ای باشد که در حال حاضر به‌شدت محدود و عمدتاً به کالا‌های بشردوستانه منحصر شده است.

رابطه ایالات متحده و ایران که طی پنج دهه گذشته از شرکای تجاری نزدیک به رقبای سرسخت تغییر یافته، تقریباً به بن‌بست رسیده است. با این حال، هرچقدر هم که این ایده عجیب به نظر برسد، آیا ترامپ می‌تواند روابط تجاری با تهران را احیا کند؟

چه بر سر دارایی‌های مسدود شده ایران می‌آید؟

مانند بسیاری از موارد در مذاکرات ایران و آمریکا، به نظر نمی‌رسد دو طرف در مورد آنچه تاکنون توافق شده، کاملاً همسو باشند. پس از اولین دور گفت‌و‌گو‌ها در سوئیس در روز دوشنبه که در پی امضای یادداشت تفاهم (MoU) میان ایران و آمریکا در هفته گذشته انجام شد، محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، گفت که توافقی برای آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران حاصل شده است.

اما جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، گفت در صورت آزادسازی دارایی‌های ایران، این مبالغ توسط ایران برای خرید محصولات کشاورزی آمریکا استفاده خواهد شد. او گفت: «این پول‌ها صرف ثروتمندتر کردن کشاورزان آمریکایی و تغذیه مردم ایران خواهد شد.»

رئیس‌جمهور ترامپ نیز افزود: «ما در زمینه مذاکره برای یک توافق عادلانه و معقول بسیار خوب عمل می‌کنیم… ذرت، سویا و تمام چیز‌هایی که آنها نیاز دارند، از کشاورزان ما خریداری خواهد شد؛ بنابراین کشاورزان ما بسیار خوشحال هستند. من تماس‌های زیادی داشته‌ام؛ آنها از این موضوع بسیار راضی بودند.»

روز بعد، ترامپ در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: «پول و یا لغو تحریم‌هایی که خزانه‌داری ایالات متحده آزاد می‌کند، به یک حساب امانی (Escrow) تحت کنترل ایالات متحده واریز می‌شود و منحصراً برای خرید مواد غذایی و تجهیزات پزشکی از ایالات متحده، از جمله ذرت، گندم و سویا از کشاورزان بزرگ آمریکایی ما استفاده خواهد شد. اینها چیز‌هایی است که ایران به‌شدت به آنها نیاز دارد.» وی افزود: «این یک بحران بشردوستانه است و من احساس می‌کنم لازم است همین حالا، قبل از اینکه خیلی دیر شود، کمک کنیم. گفت‌و‌گو‌ها به خوبی پیش می‌رود!»

با این حال، ایران هنوز تأیید نکرده است که اصلاً با این موضوع موافقت کرده باشد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت که این دارایی‌ها «آزاد خواهند شد و با آزادی مطلق توسط ایران به منظور خرید هرگونه کالا یا اقلام مورد نیاز ملت به کار گرفته خواهند شد.» وی افزود که هرگونه خرید کشاورزی بر اساس «قیمت و کیفیت» خواهد بود، نه بر اساس شرایطی که «واشنگتن دیکته می‌کند».

بقایی گفت: «جالب است که فلسفه و هدف جنگ که نابودی تمدن ایرانی و فروپاشی ایران بود، اکنون به ثروتمند کردن کشاورزان آمریکایی تبدیل شده است.» علی بحرینی، سفیر ایران در ژنو نیز ادعای آمریکا را رد کرد و گفت: «ایران تنها کشوری است که تصمیم می‌گیرد با آن دارایی‌ها چه کند.»

چگونه بر سر این موضوع توافق خواهد شد؟

گری هافبائر، پژوهشگر ارشد موسسه اقتصاد بین‌الملل پترسون، گفت: «هرگونه تلاش برای تعیین شروط هزینه‌کرد برای دارایی‌های آزادشده ایران، منجر به مذاکرات طولانی خواهد شد.» او به الجزیره گفت که در واقعیت، «بسیاری از اعضای کنگره با توافق ایران مخالف هستند و شرکت‌های چندملیتی از تنش سیاسی مجدد و ریسک اعتباری در تجارت با ایران واهمه خواهند داشت.»

محمد‌رضا فرزانگان، استاد اقتصاد در دانشگاه فیلیپس ماربورگ آلمان، گفت که رئیس‌جمهور آمریکا انگیزه قوی‌ای دارد تا ایران را مجبور به خرید کالا‌های آمریکایی کند: «تا چیزی مثبت برای اعتبار خود در این جنگ غیرقانونی علیه ایران استخراج کند.» این اقتصاددان گفت که کشاورزان آمریکایی، به‌ویژه صادرکنندگان سویا، از جنگ تجاری ترامپ با چین آسیب دیده‌اند. وی افزود: «هدایت دارایی‌های مسدود شده ایران به سمت خرید محصولات کشاورزی آمریکا به واشنگتن اجازه می‌دهد تا کاهش تحریم‌ها را به عنوان تجارت بشردوستانه جلوه دهد. اما در واقع، این حرکتی برای بهبود محبوبیت او در میان پایگاه حمایت اجتماعی‌اش در ایالات متحده است.»

کالن هندریکس، پژوهشگر ارشد موسسه پترسون، گفت پیشنهاد ایالات متحده همچنین می‌تواند راهی برای «اجتناب از انتقال مستقیم وجوه به ایران باشد، که در غیر این صورت به عنوان تسلیم شدن ایالات متحده تلقی می‌شد.»

آیا آمریکا و ایران اصلاً تجارتی با هم دارند؟

بله. علیرغم روابط تیره و دهه‌ها تحریم، واشنگتن و تهران یک رابطه تجاری کوچک، اما مداوم را حفظ کرده‌اند که تراز تجاری آن به‌شدت به نفع ایالات متحده است. تجارت مستقیم به دلیل تحریم‌های گسترده آمریکا، طبق استاندارد‌های بین‌المللی ناچیز باقی مانده است. بیشتر آنچه مبادله می‌شود در بخش‌های بشردوستانه و معاف از تحریم مانند داروها، تجهیزات پزشکی و محصولات کشاورزی متمرکز است. طبق آمار دولت آمریکا، مجموع تجارت کالا و خدمات ایران و آمریکا در سال ۲۰۲۴ به ۸۳۸ میلیون دلار رسید که نسبت به سال ۲۰۲۳ سه درصد افزایش داشت. از این میزان، اکثریت مطلق – ۷۴۲ میلیون دلار – در قالب خدمات بود که نزدیک به ۶۰۰ میلیون دلار آن جریان تجارت از آمریکا به ایران بوده است. در مورد کالا‌های مبادله شده، تقریباً تمام آنها اقلام آمریکایی بودند که به ایران صادر شدند.

آیا یک توافق صلح می‌تواند پیوند‌های تجاری ایران و آمریکا را احیا کند؟

تحلیل‌گران به الجزیره گفتند که برقراری مجدد یک رابطه تجاری گسترده دشوار خواهد بود، زیرا نه واشنگتن و نه تهران مایل به فروش چنین ترتیبی در داخل کشور‌های خود نیستند. با این حال، حوزه‌هایی وجود دارد که دو طرف پتانسیل توافق در آن را دارند. هندریکس به الجزیره گفت اگر تهران «خرید‌های بزرگ محصولات کشاورزی را آغاز کند، احتمالاً ذرت و سویا را هدف قرار می‌دهد، اما نه به گونه‌ای که ایران را به‌طور پایدار به صادرات ایالات متحده وابسته کند.»

او افزود از آنجایی که بخش نظامی جنگ کاملاً تمام نشده است، حتی «متحدان خودِ ایالات متحده نیز از اینکه تمام تخم‌مرغ‌های خود را در سبد آمریکا بگذارند، واهمه دارند. برای ایران به عنوان یک رقیب، منطقِ به حداقل رساندن تکیه بر ایالات متحده حتی متقاعدکننده‌تر است.» وی اضافه کرد حتی اگر تهران مجبور به خرید برخی کالا‌های آمریکایی شود، «وابستگی به صادرات آمریکا را در سیستم غذایی خود نهادینه نخواهد کرد.»

فرزانگان نیز گفت که گزینه‌های تجاری واقع‌بینانه بین دو کشور محدود است: غذا، کالا‌های کشاورزی، دارو، تجهیزات پزشکی و برخی محصولات شیمیایی یا بخش بهداشت. او افزود که سازمان فائو انتظار دارد ایران امسال به واردات حدود ۲۲ میلیون تن غلات نیاز داشته باشد که خود به تنهایی یک صورت‌حساب چند میلیارد دلاری خواهد بود. هافبائر نیز اشاره کرد که تهران احتمالاً می‌تواند نفت خام و محصولات پتروشیمی را با قیمت‌های رقابتی به ایالات متحده صادر کند.

تاریخچه تجارت ایران و آمریکا چیست؟

قبل از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، تهران یکی از نزدیک‌ترین متحدان واشنگتن در خاورمیانه بود و تجارت از دهه ۱۹۵۰ تا اواخر دهه ۷۰ به‌سرعت گسترش یافت. در سال ۱۹۵۳، ایالات متحده به بازگرداندن شاه محمد‌رضا پهلوی به قدرت از طریق سرنگونی نخست‌وزیر منتخب، محمد مصدق که به دنبال ملی کردن صنعت نفت بود، کمک کرد. رابطه تجاری واشنگتن و پهلوی بر پایه صادرات نفت ایران به آمریکا بود، در حالی که آمریکا هواپیما، تجهیزات نظامی پیشرفته، ماشین‌آلات صنعتی، خودرو، محصولات کشاورزی و فناوری به ایران می‌فروخت. شرکت‌های آمریکایی مانند بوئینگ، جنرال الکتریک و بل تکسترون تا سال ۱۹۷۹ منافع تجاری قابل‌توجهی در ایران داشتند. در جریان بحران ۴۴۴ روزه گروگان‌گیری در سفارت آمریکا، جیمی کارتر میلیارد‌ها دلار دارایی ایران را مسدود و واردات از ایران را ممنوع کرد. در سال ۱۹۹۵، بیل کلینتون دستور اجرایی ممنوعیت کامل تجارت را صادر کرد. تحریم‌های ثانویه با برجام در سال ۲۰۱۵ لغو شد، اما ترامپ در سال ۲۰۱۸ در اولین دوره ریاست‌جمهوری خود از این توافق خارج شد.