چرا ماده ۵ تفاهم‌نامه به کانون تقابل در تنگه هرمز تبدیل شد؟
کنترل تنگه هرمز چرخه‌ای از حملات تلافی‌جویانه میان ایران و ایالات متحده را برانگیخته و تفاهم‌نامه شکننده میان دو کشور را در معرض فروپاشی قرار داده است.
دو طرف در توجیه تبادل حملات آخر هفته ـ نخستین درگیری از زمان امضای تفاهم‌نامه در ۱۷ ژوئن ـ یکدیگر را مقصر دانستند.
همچنین هر یک، طرف مقابل را به نقض مفاد تفاهم‌نامه، از جمله ماده ۵ آن که بر عبور ایمن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز تأکید دارد، متهم کردند.
درگیری‌ها بر سر کنترل این آبراه باریک شعله‌ور شده است؛ گذرگاهی که تهران از آن به‌عنوان اهرم ژئواستراتژیک در میز مذاکرات استفاده کرده است. انسداد عملی تنگه از سوی ایران ـ مسیری که پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، یک‌پنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور می‌کرد ـ بحران انرژی جهانی را تشدید کرد.
توافق موقت میان ایران و آمریکا خواستار بازگشایی تنگه است، اما تهران با تلاش واشنگتن برای ایجاد مسیر‌های جایگزین نزدیک‌تر به سواحل عمان مخالفت کرده است.
آخرین دور تشدید تنش روز جمعه آغاز شد، زمانی که یک کشتی در حال عبور از تنگه هرمز با یک پرتابه هدف قرار گرفت. آمریکا در واکنش، ایران را هدف حمله قرار داد؛ هرچند ایران هرگز مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفت.
اینک این پرسش مطرح است که علت حملات اخیر چه بوده و آیا دو طرف متن تفاهم‌نامه را متفاوت تفسیر می‌کنند؟
ماده ۵ تفاهم‌نامه چه می‌گوید؟
بند پنجم مورد توافق به بازگشایی تنگه و ازسرگیری فوری ترافیک تجاری اشاره دارد.
پس از آنکه تهران اندکی پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران، انسداد این آبراه را اعلام کرد، صد‌ها کشتی سرگردان شدند.
در ماده ۵ آمده است: «ایران با به‌کارگیری بهترین تلاش‌های خود، ترتیبات عبور ایمن کشتی‌های تجاری را بدون دریافت هیچ‌گونه هزینه‌ای، صرفاً به مدت ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد.»
این ماده همچنین خواستار «حذف موانع فنی و نظامی» و مین‌روبی توسط ایران ظرف ۳۰ روز است.
در ادامه آمده است: «ایران با سلطان‌نشین عمان برای تعیین مدیریت و خدمات دریایی آینده در تنگه هرمز، با مشورت سایر کشور‌های ساحلی خلیج فارس و مطابق با قوانین بین‌المللی قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشور‌های ساحلی تنگه هرمز، گفتوگو خواهد کرد.»
موضوع کنترل تنگه یکی از گره‌های اصلی مذاکرات صلح بوده است. ایران همچنین درباره دریافت عوارض از کشتی‌ها سخن گفته، اما آمریکا و کشور‌های حاشیه خلیج فارس که صادراتشان از این آبراه عبور می‌کند، این پیشنهاد را رد کرده‌اند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در جریان سفر به بغداد گفت: «تنگه هرمز در ۳۰ روز آینده تحت نظارت و مدیریت کامل ایران باقی خواهد ماند و پس از رفع همه موانع، ظرفیت کامل این آبراه احیا خواهد شد. این همان چیزی است که ما روی آن کار می‌کنیم.»
او افزود: «این مسئولیت بر عهده جمهوری اسلامی ایران است. هیچ طرف یا کشور دیگری در این زمینه دخیل نیست. این موضوع در تفاهم‌نامه کاملاً روشن است و هرگونه مداخله یا اقدام یک‌جانبه موجب تشدید وضعیت و نیز تأخیر در بازگشایی تنگه خواهد شد.»
آیا دو طرف تفاهم‌نامه را متفاوت تفسیر می‌کنند؟
حسن احمدیان، دانشیار دانشگاه تهران، می‌گوید واشنگتن از توافقی که ۱۵ ژوئن امضا کرده عقب‌نشینی می‌کند.
او گفت: «ایالات متحده خواهان ترتیباتی متفاوت از آن چیزی است که در تفاهم‌نامه‌ای که خود امضا کرده، آمده است.»
وی افزود: «آنچه می‌بینیم تلاش آمریکا برای یافتن راهی جهت خروج از این تفاهم‌نامه است، در حالی که ایران را به اجرای تعهداتش ملزم می‌کند.»
او به الجزیره گفت آمریکا در لبنان نیز با میانجیگری برای توافق چارچوبی جدید میان اسرائیل و دولت لبنان اقدام مشابهی انجام داده است.
عباس اصلانی، تحلیلگر سیاسی مستقر در تهران، گفت ایران تنگه هرمز را بازدارنده‌ای در برابر حملات احتمالی آینده آمریکا می‌داند.
او گفت: «ایران [تنگه را]اهرمی برای جلوگیری از تکرار هر دور جدیدی از تجاوز علیه کشور می‌بیند» و افزود هرگونه تلاش برای تغییر وضعیت موجود «از طریق زور» برای تهران «غیرقابل قبول» است.
ولفگانگ پوس‌تای، تحلیلگر دفاعی مستقر در وین، گفت ایران بر کنترل تنگه هرمز اصرار دارد، در حالی که آمریکا و کشور‌های عربی بر آزادی کشتیرانی از طریق این تنگه تأکید می‌کنند.
او گفت: «برای تأکید بر دیدگاه خود، ایران اکنون دو بار به کشتی‌ها حمله کرده و جای تعجب چندانی ندارد که آمریکا نیز دست به تلافی زده است.»
وی افزود: «اما مقیاس واکنش ایران و همچنین مقیاس حملات آمریکا نشان نمی‌دهد که دو طرف به دنبال تشدید کامل تنش باشند؛ بنابراین به نظر می‌رسد هنوز فرصتی برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز این مسئله وجود دارد.»
تلاش آمریکا برای هماهنگی عبور کشتی‌ها با عمان و سازمان بین‌المللی دریانوردی با استقبال تهران روبه‌رو نشد. هفته گذشته تهران درباره ایجاد مسیر‌های جدید هشدار داد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز پنجشنبه به کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز هشدار داد که تنها «مسیر مجاز»، کریدور شمالی در آب‌های سرزمینی ایران است. بر اساس گزارش «Windward AI»، این نیرو در همان روز چهار نفتکش را که در مسیر جنوبی در آب‌های سرزمینی عمان در حال عبور بودند، وادار به بازگشت کرد.
«Lloyd’s List» گزارش داد سه نفتکش دیگر مسیر خود را تغییر دادند، اما در نهایت عبور کردند؛ از جمله یکی که از مسیر جنوبی به مسیر شمالی تغییر جهت داد.
روز جمعه نفتکش «Ever Lovely» با پرچم سنگاپور هدف یک پهپاد قرار گرفت و روز شنبه نفتکش «Kiku» با پرچم پاناما هدف حمله قرار گرفت.
تهدید‌ها و حملات باعث کاهش تردد از ۷۰ عبور در روز چهارشنبه به ۵۴ مورد در روز پنجشنبه شد و طبق گزارش «Windward AI» این رقم روز شنبه به ۴۰ عبور کاهش یافت.
مواضع ایران و آمریکا درباره حملات اخیر چیست؟
وزارت امور خارجه ایران حملات آمریکا در روز‌های جمعه و شنبه را محکوم کرد و آن را «نقض آشکار» منشور ملل متحد و نیز «نقض صریح بند ۱ تفاهم‌نامه» خواند.
در بیانیه این وزارتخانه آمده است: «این حملات وحشیانه… نشان می‌دهد آمریکا کمترین ارزشی برای تعهدات خود قائل نیست.»
سپاه پاسداران اعلام کرد در پاسخ به حملات آمریکا به پنج موقعیت ساحلی در ایران، با موشک‌های بالستیک و پهپاد نیرو‌های آمریکایی در پایگاه هوایی «علی السالم» کویت و مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین را هدف قرار داده است.
سپاه همچنین آمریکا را به نقض تعهدات خود ذیل تفاهم‌نامه متهم کرد و افزود این توافق کنترل کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز را به تهران می‌دهد.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز یکشنبه در پستی در شبکه «Truth Social» اعلام کرد نیرو‌های آمریکایی «به دلیل نقض دوباره توافق آتش‌بس»، انبار‌های موشک و پهپاد ایران و سایت‌های راداری ساحلی را هدف قرار داده‌اند.
او نوشت: «ممکن است زمانی فرا برسد که دیگر نتوانیم منطقی رفتار کنیم و مجبور شویم کاری را که بسیار موفق آغاز کردیم، از نظر نظامی تکمیل کنیم.»
وی افزود: «اگر چنین شود، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت.»
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اعلام کرد پس از آنکه ایران روز شنبه نفتکش «Kiku» را هدف قرار داد ـ یک روز پس از اصابت به «Ever Lovely» که نخستین حملات آمریکا را در پی داشت ـ حملات بیشتری انجام داده است.
در بیانیه‌ای در شبکه ایکس آمده است: «نیرو‌های سنتکام امروز در پاسخ مستقیم به تداوم تجاوز ایران علیه کشتیرانی تجاری، حملاتی انجام دادند.»
جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، روز شنبه گفت: «ایران توافق آتش‌بس را امضا کرد. ما به آن پایبند بوده‌ایم…، اما خشونت با خشونت پاسخ داده خواهد شد.»
بحرین و کویت برای دومین روز متوالی حملات ایران را محکوم کردند.
در گفتوگو با کورش احمدی، دیپلمات پیشین در سازمان ملل
ناترازی بنزین حل شد
امیرعلی ابوالفتح در گفتوگو با فراز
- تازه‌ها
- پربازدیدها
در گفتوگو با کورش احمدی، دیپلمات پیشین در سازمان ملل
یک نماینده مجلس به فراز گفت:
گفت‌وگوی فراز با سخنگوی صنعت آب کشور
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جان‌فدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاح‌طلب «عهد» در گفتگو با فراز: