چالش در تنگه هرمز؛ چرا ایران توافق مسیر‌های کشتیرانی سال ۱۹۶۸ را رد می‌کند؟

کاظم غریب‌آبادی، یکی از مذاکره‌کنندگان ایران در گفت‌و‌گو با ایالات متحده، این هفته بار دیگر بر ادعای کنترل دائمی ایران بر کشتیرانی در تنگه هرمز تأکید کرد و مسیر‌های کشتیرانیِ مورد پذیرش بین‌المللی را که در سال ۱۹۶۸ ایجاد شده بودند، رد کرد.

تنش‌ها بر سر این تنگه، که مسیری حیاتی برای محموله‌های نفت و گاز است، آتش‌بس شکننده میان ایالات متحده و ایران را تهدید کرده است. ایران پافشاری کرده که بر این تنگه اقتدار دارد و کشتی‌هایی را که در مسیر‌های تعیین‌شده توسط ایران حرکت نمی‌کنند، تهدید کرده است. در اینجا نگاه دقیق‌تری به این توافق چندین دهه پیش که مسیر‌های کشتیرانی را تعیین کرده بود، و دلیل مخالفت ایران با آن می‌اندازیم.

این توافق چه بود؟

تقریباً شش دهه پیش، مقامات عمانی و ایرانی توافقنامه‌ای را مذاکره کردند که توسط سازمان بین‌المللی دریانوردی سازمان ملل تصویب شد و مسیر رسمی عبور از تنگه هرمز، که یک آبراه حیاتی برای تأمین انرژی جهانی است، تعیین کرد.

این چارچوب که «طرح جداسازی ترافیک» (Traffic Separation Scheme) نامیده می‌شود، عمدتاً یک راهکار فنی برای جلوگیری از برخورد ابرکشتی‌هایی بود که از این آبراه (که تنها ۲۴ مایل عرض دارد) عبور می‌کنند. این طرح همچنین یک راهکار حقوقی برای این واقعیت بود که در میان تنگه، هیچ آب‌های بین‌المللی بی‌طرفی برای عبور کشتی‌ها وجود ندارد، زیرا آب‌های حاکمیتی ایران و عمان با هم هم‌پوشانی دارند.

چرا ایران آن را رد می‌کند؟

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در «گروه بین‌المللی بحران»، گفت که در آن زمان، ایران یک قدرت نظامی مسلط در منطقه بود و نیازی نداشت از جغرافیای خود به عنوان اهرم فشار استفاده کند.

آقای واعظ گفت که از دیدگاه مقامات ایرانی، مسیر‌های سنتی عبور و مرور به کشتی‌های جنگی اجازه عبور از تنگه را داده است که امنیت ایران را تهدید می‌کند.

آقای غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، روز دوشنبه خاطرنشان کرد که این توافق مربوط به پیش از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ است که شاه را سرنگون کرد و یک رژیم روحانی مقتدر را به قدرت رساند.

او گفت: «امروز به طرف عمانی گفتیم که آن مسیر‌ها قطعاً باید تغییر کنند. ما تصمیم گرفتیم که گفت‌و‌گو‌های کارشناسی و فنی را نیز برای تغییر مسیر‌ها آغاز کنیم.»

ایران چه می‌خواهد؟

اظهارات آقای غریب‌آبادی، قصد ایران برای فاصله گرفتن از آن چارچوب و به نفع مذاکره برای یک سیستم جدید که کنترل بیشتری بر آب‌ها به آنها می‌دهد را تثبیت کرد. ایران پیش از این مین‌های دریایی را در تنگه قرار داده است که به طور مؤثری آن مسیر‌های تعیین‌شده در سال ۱۹۶۸ را مسدود کرده است.

جنیفر پارکر، افسر سابق نیروی دریایی که اکنون در مؤسسه دفاع و امنیت دانشگاه استرالیای غربی فعالیت می‌کند، گفت: «آن‌ها در حال اصلاح استدلال خود هستند تا حقوقی‌تر به نظر برسد.» او گفت که این استدلال برای به حداکثر رساندن اهرم فشار تهران در میز مذاکره طراحی شده است.

ایالات متحده و عمان اخیراً تلاش کردند تا با اسکورت نظامی ایالات متحده، یک کریدور جایگزین در امتداد سمت جنوبی تنگه در آب‌های عمانی، برای دور زدن آب‌های سرزمینی ایران ایجاد کنند. آقای غریب‌آبادی روز دوشنبه مجدداً تأکید کرد که ایران هرگونه مسیر موازی از این دست را نخواهد پذیرفت.