ترامپ از «شانس خوب» برای پیشرفت در مذاکرات ایران گفت؛ آنچه میدانیم
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، میگوید واشنگتن پس از توقف حملات نظامی در هفته گذشته، درگیر «مذاکراتی بسیار دوستانه» با ایران است؛ موضوعی که امیدها را برای آن افزایش داده که هفتهها حملات فزاینده جای خود را به دیپلماسی ازسرگرفتهشده بدهد.
ترامپ روز دوشنبه در سخنرانی برای حامیانش در میشیگان گفت «شانس خوبی» برای پیشرفت در مذاکراتی که هدف آن پایان دادن به ماهها درگیری است وجود دارد، اما همزمان هشدار خود را تکرار کرد که اگر مذاکرات شکست بخورد، اقدام نظامی میتواند از سر گرفته شود.
ایران علناً اساساً انجام مذاکرات مستقیم با واشنگتن را رد کرده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت تهران با ایالات متحده مذاکره نمیکند، اما افزود که «میانجیها ممکن است پیامهایی را از طرف آمریکایی درباره تحولات جاری در منطقه به ما منتقل کنند».
براساس گزارش اکسیوس، عمان هدایت تلاش میانجیگری را بر عهده دارد و قطر، پاکستان و مصر نیز در کنار فرستادگان ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در این روند دخیل هستند.
این تلاش دیپلماتیک پس از آن صورت میگیرد که درگیریها بار دیگر از روز جمعه فروکش کرد؛ آن هم پس از نزدیک به دو هفته حملات از سوی هر دو طرف که نگرانیها از تجدید یک جنگ منطقهای گستردهتر را افزایش داده بود.
این حملات تهدید کرده بود که تفاهمنامهای را که در ژوئن امضا شد و آتشبس ماه آوریل را تمدید کرده و یک چارچوب دستورکار برای مذاکرات گستردهتر ایجاد کرده بود، از هم بپاشد. با این حال، اختلافها بر سر نحوه اجرای آن و متن چندین بند خیلی زود پدیدار شد؛ بهویژه در ارتباط با کنترل تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای راهبردی کشتیرانی در جهان که تولیدکنندگان نفت خلیج فارس را برای صادرات دریایی به آبهای آزاد متصل میکند.
روز سهشنبه، سومین روز مذاکرات ازسرگرفتهشده ادامه یافت؛ در حالی که تنگه هرمز در مرکز گفتوگوها قرار داشت و مذاکرهکنندگان تلاش میکردند توافق را نجات دهند و از دور دیگری از درگیری جلوگیری کنند.
با این حال، همچنان پرسشهایی باقی مانده است درباره اینکه آیا این تلاش دیپلماتیک تازه میتواند در جایی موفق شود که تلاشهای قبلی شکست خوردهاند.
این مذاکرات همچنین در پسزمینه یک چشمانداز راهبردی بهسرعت در حال تغییر انجام میشود. حوثیهای همسو با ایران در یمن جبهه دیگری را در دریای سرخ گشودهاند که در آن کشتیها را هدف قرار میدهند؛ اوکراین بهطور فزایندهای به درگیری کشیده شده است؛ گزارشها حاکی از آن است که ذخایر آمریکا از برخی مهمات کلیدی ممکن است تحت فشار باشد؛ اقتصاد ایران همچنان با فشارهای فزاینده مواجه است؛ و بازارهای نفت نیز بیثبات باقی ماندهاند.
دیدار بالقوه پرتنش ترامپ با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در روز سهشنبه نیز میتواند بر مسیر مذاکرات اثر بگذارد. بنابراین، احتمال اینکه این گفتوگوها به صلحی بادوامتر منتهی شوند چقدر است؟ آنچه میدانیم در ادامه آمده است.
**چرا پس از تفاهمنامه ژوئن، حملات دوباره آغاز شد؟ **
اگرچه آتشبس ماه آوریل که با میانجیگری پاکستان حاصل شد و تفاهمنامه بعدی در ژوئن قرار بود تنشها میان ایران و ایالات متحده را کاهش دهد تا برای مذاکرات صلح زمان فراهم شود، اما اختلافهای شدید بر سر تنگه هرمز خیلی زود به بزرگترین مانع در برابر صلح پایدار تبدیل شد.
تفاهمنامه امضاشده در ۱۷ ژوئن، ایران را متعهد میکرد که برای یک دوره اولیه ۶۰ روزه، عبور آزادانه کشتیرانی تجاری از این تنگه را تسهیل کند. تهران گفت این به معنای آن است که کنترل در دست ایران است و کشتیها باید از مسیری استفاده کنند که مورد تایید ایران باشد. تهران همچنین تلویحاً اشاره کرد که پس از پایان دوره اولیه ۶۰ روزه، ممکن است هزینههای ترانزیتی وضع شود.
اما در همین حال، عمان یک کریدور جدید کشتیرانی از طریق این تنگه اعلام کرد که به گفته این کشور با سازمان بینالمللی دریانوردی هماهنگ شده و از حمایت آمریکا برخوردار است؛ موضعی که ایران مدعی شد ناقض تفاهمنامه است.
نقشه زیر مسیر مورد تایید ایران را نشان میدهد که کشتیها را بسیار به سواحل ایران نزدیکتر میکند.
در ۲۵ ژوئن، یک کشتی تجاری که در امتداد مسیر مورد تایید عمان در حرکت بود، به گفته ارتش بریتانیا، در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار گرفت. یک روز بعد، آمریکا دور تازهای از حملات علیه ایران را آغاز کرد. پس از آن چندین کشتی دیگر نیز هدف قرار گرفتند.
درگیریها در ماه ژوئیه باز هم تشدید شد و ایران بار دیگر از بستن تنگه هرمز خبر داد؛ اقدامی که قیمت نفت را بهشدت بالا برد و یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را تهدید کرد.
آمریکا بعدتر از محاصره دریایی متناظر و ازسرگرفتهشده علیه بنادر ایران خبر داد؛ اقدامی که آن را تلاشی برای افزایش فشار اقتصادی بر تهران توصیف کرد.
در دو هفته بعدی، هر دو طرف دامنه حملات خود را فراتر از اهداف نظامی گسترش دادند. مقامهای ایرانی گفتند حملات آمریکا ایستگاههای راهآهن، محلههای مسکونی، پلها، تاسیسات آب و سیلوهای مواد غذایی را هدف قرار داده است، در حالی که ایران بعدتر زیرساختهای غیرنظامی از جمله تاسیسات آبشیرینکن و مراکز برق در کویت را هدف گرفت.
درگیری همچنین فراتر از خلیج فارس گسترش یافت. حوثیهای همسو با ایران در یمن از محاصره دریایی با هدف قرار دادن بنادر سعودی خبر دادند، در حالی که اوکراین نیز هفته گذشته یک کشتی ایرانی را در دریای خزر هدف قرار داد؛ موضوعی که فشار بیشتری به یک رویارویی منطقهای از پیش در حال گسترش وارد کرد.
چرخه تلافیجویی تنها پس از آن فروکش کرد که ترامپ روز جمعه از توقف حملات آمریکا خبر داد. یک سخنگوی نظامی ایران بعدتر گفت تهران نیز در پاسخ، حملات «تلافیجویانه» خود را متوقف کرده است. به گفته آمریکا، مذاکرات از سر گرفته شد.
**در مذاکرات چه میگذرد؟ **
در مرکز آخرین مذاکرات، موضوع کنترل تنگه هرمز قرار دارد؛ آبراه باریکی که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند و در زمان صلح، حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از طریق آن حمل میشود.
این تنگه تا پس از آنکه آمریکا و اسرائیل نخستین حملات خود را در ۲۸ فوریه علیه تهران آغاز کردند، به مسئلهای میان دو طرف تبدیل نشده بود؛ حملاتی که در پی آن ایران تنگه را بست. پیش از آن، روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از این تنگه عبور میکردند.
چنان که درک میشود، عمان هدایت تلاش میانجیگری را بر عهده دارد و قطر، پاکستان و مصر نیز در کنار فرستادگان ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در آن دخیل هستند.
توحید اسدی، خبرنگار الجزیره، گفت: «در حالی که در مذاکرات نقاط اختلاف متعددی وجود دارد، از جمله پرونده هستهای، تحریمها، غرامتهای جنگ ... تنگه شاید مناقشهبرانگیزترین موضوع از همه باشد.»
او افزود: «ایران اصرار دارد کنترل و اختیار بر آن را حفظ کند و میگوید هرگونه عبور از این گلوگاه باید با هماهنگی ایران و در مسیری نزدیک به خط ساحلی آن انجام شود.»
بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در تلاشی برای پر کردن شکافها، مجموعهای از تماسها را با همتایان خود در ایران، قطر، عربستان سعودی، کویت و مصر انجام داده است.
او در بیانیهای گفت این گفتوگوها «بر راههای تقویت چشمانداز دستیابی به ترتیباتی عملی، منصفانه و پایدار برای ناوبری دریایی ... از طریق تنگه هرمز» متمرکز بوده است.
**درباره تنگه هرمز چه چیزی میتواند مورد توافق قرار گیرد؟ **
براساس گزارشهای والاستریت ژورنال و اکسیوس، میانجیها در حال بررسی پیشنهادهایی هستند که به ایران و عمان نقش بیشتری در مدیریت ترافیک عبوری از تنگه بدهد، در حالی که نگرانیهای آمریکا درباره آزادی ناوبری را نیز مدنظر قرار دهد.
گفته میشود یکی از این پیشنهادها، ایجاد یک کنسرسیوم منطقهای مسوول امنیت دریایی، عملیات جستوجو و نجات و سایر خدمات است. گزارش شده این سازوکار از چارچوب همکاری مورد استفاده مالزی، سنگاپور و اندونزی در تنگههای مالاکا و سنگاپور الهام میگیرد.
پیشنهاد دیگری به کشورهای حاشیه خلیج فارس اجازه میدهد هزینههایی مرتبط با امنیت دریایی و حفاظت محیط زیست دریافت کنند. یکی از گزینههای مورد بحث، واریز این پرداختها به صندوقی با مدیریت مشترک و هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی است، در حالی که گزینهای دیگر به ایران اجازه میدهد آنچه یک منبع منطقهای «هزینههای خدماتی معقول» توصیف کرده، دریافت کند. این هزینهها میتواند برای خدماتی مانند بیمه یا کمک پهلوگیری باشد.
براساس حقوق بینالملل دریایی، دریافت عوارض برای عبور از تنگههای طبیعی مانند آبراه هرمز مجاز نیست، حتی زمانی که این تنگهها منحصراً از آبهای سرزمینی کشورها عبور کنند. با این حال، گاهی کشتیها میتوانند برای خدمات عملی ارائهشده از سوی این کشورها هزینه پرداخت کنند.
ایران نشان داده است که مایل به بحث درباره این پیشنهادهاست، اما همچنان اصرار دارد که باید اختیار نهایی بر تنگه را حفظ کند؛ از جمله حق دریافت هزینههای عبور.
تهران همچنین احتمالاً استدلال خواهد کرد که موضعش با تفاهمنامه امضاشده در ژوئن سازگار است؛ تفاهمنامهای که فقط از ایران میخواهد عبور کشتیها را برای مدت ۶۰ روز بدون دریافت هزینه تسهیل کند.
ماده ۵ این تفاهمنامه تصریح میکند: «پس از امضای این تفاهمنامه، جمهوری اسلامی ایران ترتیباتی را با بهکارگیری بهترین تلاشهای خود برای عبور امن کشتیهای تجاری، بدون دریافت هزینه و فقط برای مدت ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد.»
همین ماده، ایران را متعهد میکند که درباره اداره آینده تنگه با عمان وارد گفتوگو شود.
در این ماده آمده است: «جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان وارد گفتوگو خواهد شد تا اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز را، در بحث با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق با حقوق بینالملل قابل اعمال و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، تعریف کند.»
کارشناسان میگویند این متن اکنون اهمیت تازهای یافته، زیرا مذاکرات کنونی بسیار نزدیک به روندی است که در تفاهمنامه ترسیم شده بود؛ موضوعی که ممکن است استدلال تهران را تقویت کند که گفتوگوها درباره تنگه اکنون باید بر اداره بلندمدت آن از سوی ایران متمرکز شود، نه بر این پرسش که آیا ایران اصلاً باید نقشی داشته باشد یا نه.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، روز دوشنبه ظاهراً این پیام را داد که آزادی کامل ناوبری در تنگه دیگر روی میز نخواهد بود. او گفت: «اداره تنگه هرگز به وضعیتی که پیش از جنگ داشت بازنخواهد گشت.»
** «راه سوم»: آیا آمریکا میتواند داراییهای مسدودشده ایران را آزاد کند؟ **
در حالی که کنترل تنگه هرمز همچنان اختلاف اصلی است، مذاکرهکنندگان همچنین در تلاشاند مسئله دیگری را که مدتها واشنگتن و تهران را از هم جدا کرده است، حلوفصل کنند: کاهش تحریمها.
مقامهای ایرانی بارها گفتهاند که کاهش فشار اقتصادی باید بخشی از هر توافق پایدار باشد. از این رو، دسترسی به داراییهای مسدودشده ایران به عنوان یکی از حوزههای ممکن برای مصالحه مطرح شده است.
براساس گزارش اکسیوس، مقامهای آمریکایی بهطور فزایندهای بر این باورند که فشار اقتصادی در نهایت ممکن است در تاثیرگذاری بر موضع تهران، از ادامه حملات نظامی موثرتر باشد.
ایران با دشواریهای اقتصادی فزایندهای روبهرو است، از جمله کمبود سوخت، با وجود آنکه یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان است. اکسیوس گزارش داد که در مذاکرات قبلی با فرستادگان آمریکایی، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، مقامهای ایرانی نیز روشن کردهاند که بازیابی دسترسی به این منابع مالی یکی از اولویتهای اصلی تهران باقی مانده است.
با این حال، برخی تحلیلگران تردید دارند که صرفاً تحریمها تا چه اندازه بر ایران فشار وارد میکند. برت اریکسون، تحلیلگر موسسه ابسیدین ریسک ادوایزرز، برآورد میکند که ایران در نیمه نخست سال حدود ۲۳ میلیارد دلار درآمد نفتی ایجاد کرده که فراتر از پیشبینیهای بودجه دولت بوده است.
اریکسون در ایکس نوشت: «جنگ اقتصادی، رویکردی اساساً ناکارآمد در جنگ ایران است.»
تفاهمنامه ژوئن همچنین به آزادسازی منابع مالی مسدودشده ایران اشاره کرده بود، هرچند به گفته تحلیلگران، واشنگتن و تهران ظاهراً این تعهد را به شکل متفاوتی تفسیر کردهاند؛ باز هم به دلیل ابهام در متن.
ایران انتظار داشت داراییها اندکی پس از امضای توافق آزاد شود. اما مقامهای آمریکایی اشاره کردهاند که هرگونه آزادسازی به این بستگی خواهد داشت که تهران همچنان تنگه هرمز را باز نگه دارد و به دیگر بخشهای توافق نیز پایبند بماند.
این مسئله این احتمال را مطرح کرده است که دسترسی به داراییهای مسدودشده بتواند بخشی از یک مصالحه گستردهتر شود. در چنین سناریویی، ایران میتواند در ازای کاهش تحریمها و آزادسازی تدریجی منابع مسدودشده برای تقویت اقتصادش، محدودیتهایی را درباره نحوه دریافت هزینههای عبور از تنگه هرمز بپذیرد.
سایمون میبون، استاد سیاست بینالملل در دانشگاه لنکستر بریتانیا، به الجزیره گفت که میتوان انتظار داشت تهران «با شدت برای کاهش تحریمها فشار بیاورد».
با این حال، میبون افزود که بیاعتمادی عمیق میان دو طرف همچنان یکی از بزرگترین موانع هرگونه پیشرفت در این زمینه است.
او گفت: «ایرانیها و آمریکاییها به هم اعتماد ندارند. اما بهویژه ایرانیها که بر این باورند ترامپ و آمریکا تفاهمنامه را در مورد کاهش تحریمها کاملاً نادیده گرفتهاند.»
ایران همچنین در موارد متعدد یادآور شده است که آمریکا اکنون دستکم سه بار در حالی علیه ایران حمله انجام داده که مذاکرات صلح در جریان بوده است.
**آیا تهدید حملات بیشتر آمریکا، ایران را به مصالحه وادار خواهد کرد؟ **
احتمالاً نه. الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه در واشنگتن، این ادعای ترامپ را که اقدام نظامی آمریکا ایران را به میز مذاکره بازگردانده، زیر سوال برد. واتانکا به الجزیره گفت: «فکر نمیکنم ایرانیها فقط به دلیل حملات نظامی آمریکا آماده تسلیم شدن بوده باشند.»
افزون بر این، توقف حملات از سوی ترامپ در اواخر هفته گذشته در شرایطی رخ داد که براساس گزارش والاستریت ژورنال، مقامهای آمریکایی نگرانیهای جدی خود را از کاهش ذخایر موشکهای رهگیر پدافند هوایی ابراز کردهاند، در حالی که ایران همچنان نشان میدهد که قابلیت قابلتوجهی در حوزه موشکی و پهپادی حفظ کرده است.
این فشارهای نظامی، همراه با نگرانیها درباره افزایش قیمت نفت و پیامدهای اقتصادی یک درگیری طولانیمدت، ممکن است استدلال برای بازگشت به دیپلماسی را در داخل واشنگتن تقویت کرده باشد.
میبون گفت این پویاییهای در حال تغییر احتمالاً فقط موقعیت مذاکرهای تهران را تقویت خواهد کرد. او گفت: «این بار اوضاع به دلیل تغییر در پویاییها و کاهش آشکار ذخایر و توان آمریکا در حال تغییر است و زرادخانه آن بهشدت تحلیل رفته است.»
او افزود: «این به ما میگوید آمریکاییها تحت فشار هستند و ایرانیها از آن بهرهبرداری خواهند کرد و سختتر فشار خواهند آورد. در عین حال، ایرانیها فکر میکنند "ما بدترین چیزی را که آمریکا میتوانست عرضه کند تاب آوردیم، پس در موضع قدرت هستیم".»
**چه چیزهای دیگری میتواند یک توافق صلح را از مسیر خارج کند؟ **
با وجود تلاش دیپلماتیک تازه در چند روز گذشته، تحلیلگران میگویند چندین مانع عمده بر سر راه یک توافق پایدار همچنان باقی است.
هفته گذشته، اکسیوس گزارش داد که قطر، مصر، پاکستان و دیگر میانجیهای منطقهای، آتشبسی ۱۰ روزه را برای متوقف کردن درگیری و ایجاد فضای تنفس به منظور احیای تفاهمنامه ژوئن پیشنهاد کردهاند.
با این حال، تریتا پارسی، تحلیلگر سیاسی و معاون اجرایی موسسه کوئینسی، به الجزیره گفت که بعید است تهران چنین ترتیبی را بپذیرد. او گفت ایران احتمالاً آن را «تلاشی برای پایین آوردن قیمت نفت» خواهد دید؛ بهگونهای که به آمریکا اجازه دهد پس از تثبیت بازارها، عملیات نظامی را از سر بگیرد.
تحلیلگران همچنین هشدار میدهند که درگیری دیگر به واشنگتن و تهران محدود نیست، زیرا جنگ بهطور فزایندهای با رویارویی عربستان و حوثیها و نیز جنگ روسیه و اوکراین درهم تنیده شده است.
حوثیهای یمن محاصره دریایی با هدف قرار دادن بنادر سعودی اعلام کردهاند و مسیر مهم دیگری برای کشتیرانی در دریای سرخ را تهدید میکنند؛ تحلیگرانی میگویند این موضوع به ایران اهرم بیشتری برای برهم زدن بازارهای نفت میدهد. در همین حال، اوکراین یک کشتی ایرانی حامل محموله نظامی را در دریای خزر هدف قرار داده است؛ موضوعی که برخی تحلیلگران میگویند به آمریکا اهرم بیشتری برای آسیب زدن به اقتصاد ایران میدهد.
وضعیت لبنان نیز میتواند مذاکرات را پیچیده کند؛ بهویژه آنکه ماده نخست تفاهمنامه ژوئن خواستار «توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله در لبنان» شده است.
اما حملات اسرائیل به جنوب لبنان، جایی که حدود یکپنجم این کشور را اشغال کرده، ادامه یافته است؛ موضوعی که پرسشهای بیشتری را درباره میزان اجرای کامل توافق برمیانگیزد.
انتظار میرود سفر روز سهشنبه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به واشنگتن شامل گفتوگو درباره ایران نیز باشد. تحلیلگران میگویند نتانیاهو که مدتها از اقدام نظامی علیه تهران حمایت کرده، احتمالاً علیه کاهش فشار استدلال خواهد کرد.
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی، در ایکس نوشت که «این امر ترامپ را با یک انتخاب راهبردی دشوار روبهرو میکند».
او نوشت: «نخستوزیر نتانیاهو احتمالاً بهشدت برای گسترش کارزار نظامی استدلال خواهد کرد، اما هنگامی که درگیری گسترش یابد، بازگشت به دیپلماسی و ترتیبات مبتنی بر مذاکره بسیار دشوارتر خواهد شد.»
در گفتوگو با هاشم اورعی رییس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، مطرح شد
حسین راغفر در گفتوگو با فراز مطرح کرد
- تازهها
- پربازدیدها
در گفتوگو با هاشم اورعی رییس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، مطرح شد
رییس کانون بازنشستگان به فراز: معوقات بازنشستگان هرچه سریعتر و یکجا پرداخت شود
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جانفدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاحطلب «عهد» در گفتگو با فراز:
مینو محرز در گفتوگو با فراز توضیح میدهد