سوخو۲۴؛ پرنده‌ای که شهید کاظمی با آن پرواز کرد، از کجا آمده بود؟

سوخو۲۴، با نام Fencer در ناتو، بمب‌افکن تاکتیکیِ مافوق‌صوتِ ساخت شوروی است. طراحی‌شده برای نفوذ در ارتفاع بسیار پایین، حمله شبانه و در شرایط جویِ نامساعد.

بال متغیر، دو کابینه، دو موتوره و قادر به حمل طیف گسترده‌ای از بمب‌های معمولی، هدایت‌شونده و موشک‌های هوا به سطح.

نسخه صادراتی آن که ایران در اختیار دارد، SU۲۴MK است. نخستین پرواز آن، دهه ۱۹۶۰، ورود به خدمت، ۱۹۷۴ و پایان تولید آن، ۱۹۹۳ میلادی بود.

ورود این هواپیما‌ها به ایران مسیر متعارفی نداشت. بخش محدودی اواخر دهه ۶۰ از طریق قرارداد‌های مستقیم با شوروی خریداری شد؛ حدود ۱۲ فروند. اما بخش عمدهء ناوگان، ماجرای دیگری داشت:

پایان جنگ ایران و عراق هم‌زمان با بروز تنش میان عراق و کویت بود. عملیات طوفان صحرا (جنگ خلیج فارس)، جنگی به رهبری ایالات متحده آمریکا و با همکاری ائتلافی از ۳۵ کشور علیه عراق و در واکنش به اشغال کویت توسط صدام بود.

سال ۱۹۹۱، عراق برای در امان ماندن بخشی از ناوگان هوایی خود از حملات ائتلاف، بیش از ۱۱۵ فروند هواپیمای نظامی (اعم از انواع سوخو، میگ و میراژ) و تعدادی هواپیمای ترابری و غیرنظامی را به ایران منتقل کرد. حدود ۲۴ فروند از این هواپیما‌ها سوخو۲۴ بود.

در این زمان اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت، تصمیم سیاسی کلیدی گرفت. درخواست عراق برای بازگرداندن هواپیما‌ها با دو شرط پاسخ داده شد: پرداخت هزینه‌های نگهداری و استقرار، و پرداخت غرامت جنگ هشت‌ساله.

عراق هیچ‌یک را نپذیرفت. در عوض، ایران هواپیما‌ها را به عنوان بخشی از غرامت، مصادره و به تدریج وارد سازمان رزم نیروی هوایی ارتش کرد. این اقدام ایران از سوی برخی به عنوان «رَکَب هاشمی به صدام» خوانده شد.

هواپیما‌ها عمدتاً در پایگاه شهید دوران شیراز مستقر شدند و اسکادران‌های ضربتی را تشکیل دادند. سرلشکر شهید منصور ستاری، فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش، نقش محوری در پذیرش فنی، ادغام و عملیاتی کردن آنها داشت.

از آن پس، سوخو-۲۴‌های ایران عمدتاً در نقش «ذخیره استراتژیک» باقی ماندند و هیچ مأموریت جنگیِ دستکم علنی نداشتند. دلایل روشن بود: سن بالا، پیچیدگی نگهداری، کمبود قطعات یدکی ناشی از تحریم، و سیاست حفظ آنها به عنوان یک گزینه بازدارندگی.

با این حال، نیروی هوایی ارتش، تلاش‌های قابل توجهی برای سرپا نگه داشتن آنها انجام داد: اُوِرهال کامل داخلی، آزمایش موشک‌های ضد رادار و تجهیز به سوخت‌گیری هوایی تاکتیکی. سوخو۲۴‌ها همچنان یکی از دوربردترین و سنگین‌ترین دارایی‌های ضربتی نیروی هوایی ارتش محسوب می‌شوند.

سوخو-۲۴‌هایی که ایران از شوروی خرید یا به عنوان غرامت جنگ هشت ساله نگه داشت، پس از ۳ دهه آماده‌باش و نگهداری در شرایطی پیچیده و دشوار، سرانجام، شامگاه ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ برای نخستین بار برای عملیاتی، نه آموزشی یا تمرینی، بلکه این‌بار در یک جنگ واقعی به پرواز درآمدند.

هرچند این پرنده پیر شده بود، اما پیش از مرگ، انتظار سی وچندساله‌اش پایان یافت و با نام خلبانان ارتش جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ماندگار شد.