جستجوی کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس برای گزینه‌های جدید در حالی که پایگاه‌های آمریکایی در برابر ایران بازدارنده نبوده‌اند

کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس مدت‌هاست که امنیت خود را به پایگاه‌های نظامی ایالات متحده که در آن حضور دارند، متکی کرده‌اند. اما پس از شش ماه جنگ، بمباران‌های مکرر این کشور‌ها توسط موشک‌ها و پهپاد‌های ایرانی، محدودیت‌های تضمین‌های امنیتی آمریکا را به وضوح آشکار کرده است.

ایران و متحدانش تقریباً برخی از پایگاه‌های ایالات متحده را نابود کرده‌اند، هتل‌های مجلل را به آتش کشیده‌اند و اخیراً یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های زیرساختی انرژی در جهان، یعنی خط لوله نفت که از سراسر عربستان سعودی می‌گذرد، را از کار انداخته‌اند.

مقامات عرب حوزه خلیج فارس که با دیوار پشت سر خود رو‌به‌رو شده‌اند، اکنون در تلاش هستند تا راه‌های مختلفی را برای جلوگیری از حملات ایران و متحدانش، از جمله دیپلماسی مستقیم با جمهوری اسلامی، تدوین کنند.

حتی این گزینه نیز با چالش‌هایی روبروست. در شب یکشنبه، نشستی که قرار بود روز دوشنبه بین ایران و کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس برگزار شود، به‌طور ناگهانی به تعویق افتاد. به گفته یک مقام ارشد خلیج فارس که به شرط ناشناس ماندن برای بحث در مورد دیپلماسی حساس صحبت می‌کرد، این تأخیر پس از آن رخ داد که عربستان سعودی و ایران در گفت‌و‌گو‌های مربوط به تنگه هرمز — یک مسیر حیاتی برای صادرکنندگان انرژی خلیج فارس — به بن‌بست رسیدند.

تحلیلگران می‌گویند رهبران منطقه چاره‌ای ندارند جز اینکه پس از آنکه جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران، آسیب‌پذیری کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس را آشکار کرد و جمهوری اسلامی را جسورتر ساخت، به دنبال گزینه‌های امنیتی متفاوت باشند.

بدر السیف، استادیار تاریخ در دانشگاه کویت، گفت: «ما در این موقعیت گیر افتاده‌ایم که سعی می‌کنیم چیزی جدید بسازیم در حالی که برخی از چیز‌های قدیمی را حفظ کنیم. ما باید از این سندرم محافظ خارجی بیرون بیاییم.»

برای مثال، کشور جزیره‌ای بحرین دهه‌هاست که میزبان یک پایگاه دریایی بزرگ آمریکایی با امید به محافظت از خود در برابر ایران بوده است. اما همانند سایر کشور‌های خلیج فارس، این پایگاه به جای محافظت، خود به یک هدف تبدیل شد.

بر اساس گفته یک مقام نظامی ایالات متحده که به شرط ناشناس ماندن برای بحث در مورد مسائل عملیاتی صحبت می‌کرد، این پایگاه در ماه فوریه، در اولین روز از حملات تلافی‌جویانه ایران علیه حمله انجام شده توسط ایالات متحده و اسرائیل، تقریباً نابود شد. اکثر ملوانانی که در آنجا مستقر بودند به فلوریدا تخلیه شدند و تنها یک تیم حداقلی باقی ماند.

ادمیرال داریل کادلی، فرمانده عملیات نیروی دریایی، در یک جلسه عمومی اخیر گفت که برخی از ملوانان در بحرین چنان سریع تخلیه شدند که نیروی دریایی ایالات متحده هنوز در تلاش است آنها را با وسایل‌شان متحد کند. او گفت مشخص نیست که آنها چه زمانی باز خواهند گشت.

برای ایالات متحده و متحدانش در خاورمیانه، این جنگ هزینه‌های سنگینی را به همراه داشته است. بستن مؤثر تنگه هرمز توسط ایران، نشان‌دهنده یک شکست استراتژیک بزرگ و یک عقب‌گرد اقتصادی برای صادرکنندگان انرژی خلیج فارس است. ناتوانی نیرو‌های ایالات متحده در دفع حملات ایران نیز یک شکست استراتژیک دیگر است که می‌تواند پیامد‌های مهمی برای آن کشور‌ها و برای قدرت‌نمایی آمریکا داشته باشد.

با این حال، بحرین و سایر کشور‌های خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت، جایگزین واحد و مشخصی برای ایالات متحده به عنوان تضمین‌کننده امنیت خود ندارند.

نیرو‌های نظامی آنها با وجود صرف صد‌ها میلیارد دلار برای تسلیحات پیشرفته در دهه‌های اخیر، از جمله جنگنده‌های F-۱۵ آمریکایی و سامانه‌های دفاع موشکی پاتریوت، کوچک‌تر و ضعیف‌تر از ایران هستند.

چین و روسیه با وجود روابط نزدیک با بسیاری از آنها، برای دفاع از کشور‌های خلیج فارس وارد عمل نشده‌اند.

بسیاری از مقامات خلیج فارس خواستار خودکفایی بیشتر منطقه‌ای در دفاع هستند. اما تلاش‌ها برای تقویت امنیت منطقه‌ای — مانند پیمان دفاعی جدید میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه — آزموده نشده است. مشخص نیست که آیا هر یک از این کشور‌ها مایل و قادر خواهند بود به کمک یکدیگر بیایند یا خیر.

یاسمین فاروک، مدیر پروژه خلیج فارس و شبه‌جزیره عربی در گروه بین‌المللی بحران، گفت: «واقع‌بینانه‌ترین گزینه برای کشور‌های خلیج فارس این است که مشارکت‌های دفاعی ایجاد کنند که مکمل، و نه جایگزین چتر امنیتی ایالات متحده باشد.»

تحلیلگران و مقامات خلیج فارس می‌گویند بدون کمک ایالات متحده و تسلیحات آمریکایی، مانند سامانه‌های دفاع هوایی، آسیب به کشور‌های خلیج فارس بسیار بدتر می‌بود. در عوض از ده‌ها نفر کشته شد، به جای صد‌ها یا هزاران نفر. پرواز‌های حامل گردشگران و تجار لغو و با تأخیر مواجه شدند، اما اکنون شروع به فعالیت مجدد کرده‌اند.

با این حال، کارزار ایران بر اقتصاد‌های غنی از انرژی کشور‌های خلیج فارس آسیب جدی وارد کرد و تصویر آنها را به عنوان پناهگاه‌های امن در یک منطقه ناآرام، خدشه‌دار کرد.

کریستیان الکساندر، پژوهشگر ارشد در موسسه تحقیقاتی مرتبط با دولت در امارات متحده عربی، گفت که جنگ ثابت کرد سیستم‌های دفاعی پیشرفته خلیج فارس «نفوذناپذیر» نیستند و ایران می‌تواند با استفاده از تعداد زیادی پهپاد نسبتاً ارزان، «هزینه‌های بزرگی» بر این کشور‌ها تحمیل کند.

آقای الکساندر افزود که با توجه به حملات شدید از سوی ایران، ایالات متحده «محافظت از پرسنل خود و دفاع از اسرائیل را در اولویت قرار داده است». او گفت: «این اولویت‌ها همیشه با نیاز‌های خلیج فارس برای محافظت از فرودگاه‌ها، بنادر و کارخانه‌های شیرین‌سازی آب همسو نبود.»

کمبود جهانی موشک‌های رهگیر ایالات متحده نیز در هفته‌های اولیه جنگ برای کشور‌های عرب خلیج فارس چالش‌برانگیز بود و آنها سعی کردند این شکاف را با روی آوردن به اوکراین و سایر کشور‌های اروپایی پر کنند. اما حتی دفاع هوایی تقویت‌شده در برابر پهپاد‌های نسبتاً ارزان‌قیمت ایرانی نیز نمی‌تواند محافظت کامل فراهم کند.

ویوین نیرئیم، سخنگوی کاخ سفید، گفت که پرزیدنت ترامپ در «ارتباط مستمر» با شرکای منطقه‌ای است و ایالات متحده «پیوند‌های قوی‌تری با این کشور‌ها نسبت به قبل دارد.»

او ایده ناکافی بودن حفاظت نظامی آمریکا برای کشور‌های خلیج فارس را رد کرد و گفت تحلیلگرانی که چنین ادعایی می‌کنند «به گفت‌و‌گو‌های دیپلماتیک حساس دسترسی ندارند و نمی‌دانند درباره چه چیزی صحبت می‌کنند.»

در جستجوی راه‌های دیگر برای بهبود امنیت خود، مقامات عرب خلیج فارس قرار بود روز دوشنبه با مقامات ایران در عمان ملاقات کنند. در دستور کار، پیشنهاد ایران و عمان برای عملیات کشتیرانی در تنگه هرمز بود. ایران بخش بزرگی از تردد در این تنگه را مسدود کرده و تهدید به معرفی سیستم عوارض یا هزینه برای شناور‌ها کرده است.

این نشست پس از آنکه عربستان سعودی اصلاحاتی را پیشنهاد کرد، لغو شد؛ از جمله اصلاحیه‌ای که ادعای ایران مبنی بر اینکه تنگه هرمز یک آبراه بین‌المللی نیست را رد می‌کرد، به گفته یک مقام ارشد خلیج فارس. ایران برخی از اصلاحات سعودی را رد کرد و برای بررسی سایر موارد درخواست زمان بیشتری کرد.

تاریخ جدیدی اعلام نشده است، اما تحلیلگران گفتند که چنین تلاش‌هایی برای رسیدگی به اختلافات از طریق گفت‌و‌گو احتمالاً ادامه خواهد یافت.

در مقاله‌ای در روزنامه فرانسوی لوموند در ماه جولای، بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، خواستار یک ترتیبات چندجانبه جدید شد که کشور‌های عرب خلیج فارس را با ایران و عراق متحد کند تا مسئولیت امنیت منطقه را به اشتراک بگذارند.

او نوشت انجام این کار مستلزم «بررسی دقیق روابط با شرکای اصلی مانند ایالات متحده» و بازتعادل اتحاد‌های منطقه است.

در واقع، سال‌ها پیش از جنگ، چندین کشور خلیج فارس با هدف کاهش تنش‌ها، به دنبال نزدیکی با ایران بودند. جنگ در ابتدا این تلاش را مختل کرد. با این حال، ماه‌ها بعد — به دلیل نبود گزینه بهتر — امارات، عربستان سعودی و قطر به دیپلماسی بازگشته‌اند با این هدف که به‌طور تدریجی اعتماد را با ایران بازسازی کرده و منافع اقتصادی مشترک را تقویت کنند.

انور قرگاش، مقام ارشد اماراتی، در کنفرانسی در اوایل این ماه اذعان کرد که رویکرد دیپلماتیک اجتناب‌ناپذیر است، صرف نظر از آنچه رخ داده است. او گفت: «ایران همچنان همسایه ماست و در مقطعی باید راهی برای بازسازی آنچه می‌تواند بازسازی شود، پیدا کنیم. جغرافیای ما هیچ جایگزینی برای تعامل باقی نمی‌گذارد.»