ساواک و شکنجه زندانیان سیاسی | چرا عفو بین‌الملل ایرانِ پهلوی را به‌ شدت نقد کرد؟

سازمانی که ایران را بدترین کشور در حقوق بشر کرد

انتشار خبری درباره دادگاه پرویز ثابتی در فلوریدا، بار دیگر عملکرد ساواک و شکنجه زندانیان سیاسی در دوره پهلوی را به موضوع بحث تبدیل کرده است؛ عملکردی که ایران دهه پنجاه را به بدترین کشور در زمینه حقوق بشر تبدیل کرده بود.

روایت زندانیان سیاسی از شکنجه در بازداشتگاه‌های ساواک

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، شبکه صدای آمریکا در یکی از برنامه‌های خود، هم‌زمان با پرداختن به پرونده پرویز ثابتی، عملکرد ساواک و روایت زندانیان سیاسی از شکنجه در دوران پهلوی را بررسی کرده است.

یکی از زندانیان سیاسی سابق در گفت‌وگو با صدای آمریکا، درباره علت بازداشت خود گفت: «من در آن زمان صرفاً به‌خاطر فعالیت‌های دانشجویی و تظاهراتی که به‌طور قانونی انجام می‌دادم، توسط ساواک دستگیر شدم».

این زندانی سابق در ادامه، از دو نوبت شکنجه و مدت‌زمان حبس در سلول انفرادی سخن گفت و تجربه خود را چنین شرح داد: «من دو بار شکنجه شدم و هر دو بار من را شلاق زدند. دفعه اول در حدی من را شلاق زدند که نمی‌توانستم راه بروم. ۹ ماه در سلول انفرادی بودم».

او درباره نوبت دوم شکنجه نیز گفت که به مدت یک روز و نیم تحت شکنجه سنگین و مداوم قرار گرفته و در این روند از شلاق به کف پا، دستبند قپانی و شوک الکتریکی زیر دستگاه آپولو استفاده شده است.

روایت نسرین آزاد از بازداشت و شکنجه

روایت‌های مربوط به برخورد ساواک با زندانیان سیاسی به یک مورد محدود نمی‌شود. نسرین آزاد، پزشک و زندانی سیاسی دوره پهلوی، نیز در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی از نحوه بازداشت و شکنجه خود سخن گفته است.

او درباره بازداشت خود اظهار کرد: «ساواک به خانه من آمد، بدونِ اینکه حکم قانونی به من ارائه بدهد یا اینکه جرم من را بیان کند، همه خانه‌ام را به هم ریخت و [فقط] دو مقاله پیدا کرد و این دو مقاله برایشان کافی بود که من را در همان روز دستگیر کنند».

آزاد در ادامه، از آغاز شکنجه بلافاصله پس از انتقال به بازداشتگاه خبر داد و گفت: «آن‌ها فوراً من را به اتاق شکنجه بردند و نیم ساعت بعد از اینکه وارد کمیته شدم، شکنجه شروع شد».

او شلاق‌زدن به کف پا، آویزان‌کردن از سقف با مچ دست، استفاده از شوک الکتریکی و به‌کارگیری مکرر دستگاه آپولو را از جمله مواردی دانست که در دوران بازداشت تجربه کرده است.

گزارش ویلیام شوکراس درباره روش‌های شکنجه ساواک

در کنار روایت زندانیان سابق، برخی نویسندگان و پژوهشگران نیز در آثار خود به گزارش‌های مربوط به شکنجه در بازداشتگاه‌های ساواک پرداخته‌اند.

ویلیام شوکراس، روزنامه‌نگار و نویسنده بریتانیایی، در کتاب «آخرین سفر شاه» با اشاره به شهادت زندانیان سابق، از روش‌هایی مانند شلاق، ضرب‌وشتم، شوک الکتریکی، کشیدن ناخن و دندان و دیگر شیوه‌های خشونت‌آمیز به‌عنوان ابزارهای شکنجه نام می‌برد.

این کتاب همچنین گزارش‌هایی درباره استفاده از تخت فلزی داغ‌شونده و سایر روش‌های آزار جسمی را نقل می‌کند. این موارد در متن ارائه‌شده از سوی فارس به صفحه ۱۱۹ کتاب «آخرین سفر شاه» ارجاع داده شده‌اند.

ارزیابی عفو بین‌الملل از وضعیت حقوق بشر در ایرانِ پهلوی

یکی دیگر از منابع مورد استناد در بررسی وضعیت حقوق بشر در دوران محمدرضا شاه، گزارش‌های منتسب به عفو بین‌الملل در دهه ۱۳۵۰ است.

جان فوران، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا، در کتاب «مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال ۱۵۰۰ میلادی تا انقلاب»، با اشاره به ارزیابی عفو بین‌الملل در سال ۱۳۵۵، درباره شمار زندانیان سیاسی و وضعیت آزادی بیان در ایران می‌نویسد:

«عفو بین‌الملل در سال ۱۳۵۵ وضعیت حقوق بشر و آزادی بیان در زمان محمدرضا شاه را این گونه توصیف می‌کند: تعداد زندانیان سیاسی ایران بین ۲۵ تا ۱۰۰ هزار نفر برآورد می‌شوند و هیچ کشور دیگری در جهان از نظر سوءسابقه در حقوق بشر به پای ایران نمی‌رسد».

این نقل‌قول در کتاب فوران، صفحه ۴۶۶، ذکر شده است. با این حال، برای انتشار دقیق این ادعا به‌عنوان موضع رسمی عفو بین‌الملل، لازم است متن اصلی ارزیابی سال ۱۳۵۵ و ترجمه آن مستقلاً بررسی شود.

پرونده پرویز ثابتی و بازگشت بحث ساواک به فضای عمومی

پرویز ثابتی از چهره‌های ارشد ساواک در دوران پهلوی بود و انتشار خبر مربوط به پرونده قضایی او در فلوریدا، بار دیگر توجه رسانه‌ها را به عملکرد این سازمان و روایت‌های مربوط به برخورد با مخالفان سیاسی جلب کرده است.

روایت زندانیان سابق، آثار تاریخی و گزارش‌های حقوق بشری از جمله منابعی هستند که در بررسی عملکرد ساواک مورد استناد قرار می‌گیرند. با این حال، برای داوری دقیق درباره هر ادعا باید به متن اصلی شهادت‌ها، اسناد تاریخی و گزارش‌های معتبر رجوع کرد و میان روایت‌های فردی، نقل‌قول‌های ثانویه و یافته‌های مستند تاریخی تمایز گذاشت.