معمای «محور بحران»؛ برچسب‌گذاری غربی یا واقعیت ساختاری؟

خاستگاه و تبارشناسی اصطلاح؛ از «شرارت» تا «بحران»

مفهوم «محور بحران» نخستین بار در سال ۲۰۲۴ توسط ریچارد فونتین (مدیرعامل) و آندریا کندال-تیلور (مدیر برنامه امنیت ترانس‌آتلانتیک) در اندیشکده «مرکز امنیت ملی نوین آمریکا» (CNAS) صورت‌بندی شد. واژه «محور» (Axis) در تاریخ معاصر غرب ریشه‌ای سنگین دارد؛ ابتدا در جنگ جهانی دوم علیه ائتلاف فاشیسم و نازیسم، و سپس در سال ۲۰۰۲ با سخنرانی مشهور جرج دبلیو بوش با تعبیر «محور شرارت» (Axis of Evil) که ایران، عراق و کره شمالی را در بر می‌گرفت. اما پژوهشگران CNAS آگاهانه از واژه «شرارت» فاصله گرفته و واژه «Upheaval» (دگرگونی بنیادین/بحران ساختاری) را برگزیدند؛ چراکه تمرکز آن دیگر بر برچسب‌های هنجاری و اخلاقی نیست، بلکه ناظر بر یک هدف ژئوپلیتیک مشخص است: برهم‌زدن نظم مستقر به رهبری غرب.

پروژه برچسب‌گذاری غربی یا دگرگونی در موازنه قوا؟

در محافل تحلیلی این پرسش مطرح است که آیا خلق این اصطلاح، تلاشی از سوی غرب برای احیای دوگانگی عصر جنگ سرد میان «جهان دموکراتیک» و «دیکتاتوری‌های شرقی» است؟ گزارش‌های تحلیلی نشان می‌دهند هرچند این نام‌گذاری از دل اتاق‌های فکر واشنگتن زاده شده تا افکار عمومی و بودجه‌های دفاعی غرب را علیه رقبا منسجم کند، اما واقعیتی که در زمین جریان دارد فراتر از یک جنگ روانی ساده است. جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ نقطه عطفی بود که مبادلات پراکنده گذشته میان روسیه، چین، ایران و کره شمالی را به یک هماهنگی عمیق استراتژیک تبدیل کرد؛ همکاری‌هایی که اگرچه بدون یک معاهده رسمی دفاعی جمعی (مشابه ماده ۵ ناتو) پیش می‌رود، اما به یک ساختار مقاوم در برابر تحریم‌ها و فشار‌های انزوایی غرب بدل شده است.

پیوندگاه اعضای محور؛ نه ایدئولوژی، بلکه ضرورت بقا

برخلاف دوران جنگ سرد که مارکسیسم-لنینیسم ستون فقرات بلوک شرق بود، اعضای این چهارگانه دارای مدل‌های سیاسی، اجتماعی و اولویت‌های متفاوتی هستند. نقطه اشتراک آنها نه هویت مشترک، بلکه یک ارزیابی واقع‌گرایانه از محیط بین‌الملل است: اعتراض بنیادین به سیستمی که به باور آنان، منافع غرب را به بهای تضعیف دیگران تضمین می‌کند، و فراتر از آن، هراس از قدرت بازدارنده، مداخله‌گر و تحریمی واشنگتن. در واقع، سیاست‌های قهری و تمایل به ایجاد ناامنی سیاسی در کشور‌های غیرهمسو، انگیزه‌ای نیرومند برای همگرایی ایجاد کرده تا از طریق توزیع ریسک، مبادلات تجاری مستقل از دلار، و تبادلات فنی و صنعتی، هزینه تقابل با فشار‌های یکجانبه را سرشکن کنند.

آنچه خواندید خلاصه‌ای بود از تبارشناسی و تحلیل ساختاری مفهوم «محور بحران»، مستند به گزارش پژوهشی راهبردی «مرکز امنیت ملی نوین آمریکا» (Center for a New American Security - CNAS) با عنوان The Axis of Upheaval به قلم ریچارد فونتین و آندریا کندال-تیلور، با بررسی تطبیقی پیشینه نام‌گذاری ائتلاف‌های بین‌المللی در دستگاه سیاست خارجی ایالات متحده.