نشست چهار جانبه تهران دستاورد داشت؟!

به گزارش فراز: نشست مقام‌های ارشد ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در تهران، روز دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، در حالی برگزار شد که منطقه در یکی از حساس‌ترین مقاطع امنیتی خود قرار دارد. نگرانی از ازسرگیری درگیری میان ایران و آمریکا و اسرائیل، حملات انصارلله یمن به عربستان، تنش بر سر تنگه هرمز و تداوم محاصره دریایی بنادر ایران، مجموعه‌ای از بحران‌ها را پیش روی کشور‌های منطقه قرار داده است؛ بحران‌هایی که هر یک می‌توانست به‌تنهایی دستور کار یک نشست امنیتی مهم باشد.

در چنین شرایطی، حضور هم‌زمان خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده نیرو‌های مسلح پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در تهران، اهمیت این نشست را فراتر از یک دیدار دیپلماتیک معمولی قرار داد. این مقام‌ها در کنار مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در رایزنی‌های تهران حضور داشتند.

این دیدار در شرایطی انجام شد که سه کشور عربستان، پاکستان و ترکیه در چارچوب پیمان دفاعی مکه به دنبال گسترش همکاری‌های امنیتی خود هستند. ایران عضو این پیمان نیست، اما حضور هیئت سه کشور عضو در تهران نشان داد که دست‌کم در مقطع کنونی، گفت‌و‌گو با ایران نیز بخشی از محاسبات امنیتی این کشورهاست.

دستاورد رسمی؛ توافق برای ادامه گفت‌و‌گو‌ها

اگر معیار ارزیابی موفقیت یک مذاکره، دستیابی به توافق‌های مشخص، تعهدات اجرایی و تعیین سازوکار پیگیری باشد، نشست تهران دست‌کم در سطح اعلام عمومی، دستاورد ملموسی نداشت.

بیانیه پایانی نشست کوتاه و کلی بود. بر اساس این بیانیه، شرکت‌کنندگان توافق کردند گفت‌و‌گو‌ها را با هدف تقویت همکاری میان چهار کشور، از جمله در زمینه صلح و امنیت منطقه‌ای، ادامه دهند.

در این بیانیه نه از تشکیل سازوکار مشترک امنیتی سخنی به میان آمد، نه جدول زمانی مشخصی برای مذاکرات بعدی اعلام شد و نه تعهدی درباره توقف حملات، کاهش تنش‌های نظامی یا حل اختلافات موجود ارائه شد.

به بیان دیگر، خروجی رسمی نشست بیش از آنکه نشان‌دهنده حل بحران باشد، بیانگر توافق طرف‌ها برای باز نگه داشتن مسیر مذاکره است. این همان نقطه‌ای است که باید میان اهمیت سیاسی نشست و میزان دستاورد عملی آن تفاوت قائل شد.

با این حال، محسن رضایی پس از پایان مذاکرات، ارزیابی مثبتی از فضای گفت‌و‌گو‌ها ارائه کرد. او مذاکرات را «بسیار خوب» توصیف کرد و گفت احساس می‌کند فضای تازه‌ای در منطقه در حال شکل‌گیری است.

این اظهارات اگرچه از نگاه تهران نشان‌دهنده فضای مثبت مذاکرات است، اما هنوز نمی‌توان آن را معادل دستیابی به توافق دانست. در واقع، میان ارزیابی مثبت یک مقام از فضای مذاکرات و اعلام یک تعهد مشخص از سوی طرف‌های مذاکره‌کننده فاصله وجود دارد.

یک تفاوت معنادار در روایت ایران و عربستان

یکی از نکاتی که در بررسی نتیجه نشست اهمیت دارد، تفاوت در نحوه بازتاب آن از سوی تهران و ریاض است.

ایران در روایت خود بر توافق چهار کشور برای ادامه گفت‌و‌گو‌ها و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای تأکید کرده است. در مقابل، عربستان در موضع رسمی خود بیشتر بر کاهش تنش‌ها، ضرورت راهکار‌های دیپلماتیک و حمایت از تلاش‌های میانجی‌گرانه پاکستان و قطر متمرکز بوده است.

این تفاوت لزوماً به معنای اختلاف میان دو طرف نیست، اما نشان می‌دهد که هر کشور از زاویه منافع و اولویت‌های خود به نشست نگاه می‌کند. تهران بر همکاری منطقه‌ای و امنیت بدون مداخله قدرت‌های خارجی تأکید دارد، در حالی که ریاض در شرایط تهدید‌های امنیتی، به دنبال تضمین کاهش تنش و جلوگیری از گسترش درگیری‌هاست.

اگرچه هردو کشور از ضرورت گفت‌و‌گو سخن می‌گویند، هنوز مشخص نیست درباره مهم‌ترین پرونده‌های اختلافی به چه میزان تفاهم رسیده‌اند.

عربستان چرا به تهران آمد؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌های نشست، هدف عربستان از حضور در تهران در شرایطی است که این کشور هم‌زمان با تهدید‌های امنیتی و حملات انصارالله یمن مواجه بوده است.

وزارت خارجه عربستان پیش از برگزاری نشست اعلام کرده بود سفر خالد بن سلمان و نمایندگان کشور‌های عضو توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک به تهران، با هدف کاهش تنش میان طرف‌های بحران، تشویق گفت‌و‌گو و راهکار‌های دیپلماتیک و حمایت از تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر و پاکستان انجام می‌شود.

این موضع نشان می‌دهد ریاض، دست‌کم در سطح اعلام رسمی، به دنبال مدیریت بحران از مسیر دیپلماسی است. اما حضور وزیر دفاع این کشور در رأس هیئت اعزامی، در کنار فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، نشان می‌دهد موضوع صرفاً به گفت‌و‌گو‌های سیاسی محدود نبوده و ابعاد امنیتی و دفاعی نیز در کانون توجه قرار داشته است.

از سوی دیگر، حملات انصارالله یمن به عربستان، معادله دشواری را برای ریاض ایجاد کرده است. عربستان از یک طرف با تهدید‌های امنیتی در مرز‌ها و زیرساخت‌های خود مواجه است و از طرف دیگر، برای جلوگیری از گسترش جنگ به دنبال کانال‌های ارتباطی با تهران است.

در این میان، باید به یک نکته توجه کرد: در بیانیه پایانی نشست تهران هیچ تعهد مشخصی درباره توقف حملات انصارالله یا نقش ایران در این موضوع اعلام نشده است؛ بنابراین نمی‌توان از این نشست نتیجه گرفت که اختلافات امنیتی ایران و عربستان در پرونده یمن حل‌وفصل شده است.

پیمان مکه در نخستین آزمون جدی؟ دفاع مشترک یا مهار بحران

اهمیت نشست تهران تنها به روابط ایران و عربستان محدود نمی‌شود. خود پیمان دفاعی مکه نیز در شرایطی قرار گرفته که باید میزان کارآمدی آن در برابر تهدید‌های امنیتی منطقه مشخص شود.

بر اساس چارچوب اعلام‌شده این پیمان، حمله به یکی از اعضا به‌عنوان تهدیدی علیه سایر اعضا تلقی می‌شود و طرف‌ها بر همکاری برای مقابله با تهدید‌های امنیتی و دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر تأکید کرده‌اند.

اکنون عربستان با تهدید‌های ناشی از حملات انصارالله مواجه است و این وضعیت می‌تواند نخستین آزمون مهم برای سنجش میزان تعهد اعضا به همکاری دفاعی باشد.

در چنین شرایطی، یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: آیا پیمان مکه قرار است به یک سازوکار نظامی برای دفاع مشترک تبدیل شود یا می‌تواند به بستری برای مذاکره با کشور‌های خارج از پیمان، از جمله ایران، و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها تبدیل شود؟

این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که حضور سه کشور عضو پیمان در تهران، در کنار تهدید‌های امنیتی عربستان، نشان می‌دهد همکاری دفاعی و دیپلماسی منطقه‌ای الزاماً مسیر‌های متضادی نیستند. با این حال، هنوز مشخص نیست اعضای پیمان درباره حدود و شکل این همکاری‌ها به چه توافقی رسیده‌اند.

پاکستان؛ میانجی تهران و واشنگتن با پیشنهادی روی میز

در میان چهار کشور حاضر، پاکستان جایگاه متفاوتی دارد. اسلام‌آباد علاوه بر عضویت در پیمان دفاعی مکه، تلاش کرده است نقش میانجی میان تهران و واشنگتن را نیز حفظ کند. نقشی که در شرایط تشدید تنش‌های نظامی و بن‌بست مذاکرات، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده به نقل از منابع پاکستانی، عاصم منیر در جریان رایزنی‌ها پیشنهادی برای پایان دادن به بحران و کاهش تنش میان ایران و آمریکا ارائه کرده است. پیشنهادی که به گفته این منابع، قرار است منافع دو طرف را در نظر بگیرد و در صورت پذیرش، کشور‌های عضو پیمان مکه و قطر بتوانند در تضمین اجرای آن نقش داشته باشند.

این بخش از مذاکرات از نظر ارزش خبری اهمیت زیادی دارد. زیرا اگر پیشنهاد پاکستان واقعاً به یک طرح مورد توافق تبدیل شود، پیمان مکه می‌تواند از یک توافق دفاعی میان سه کشور فراتر برود و به بستری برای تضمین ترتیبات امنیتی منطقه تبدیل شود.

با این حال، ارائه پیشنهاد با پذیرش آن تفاوت دارد. تاکنون سند رسمی یا اعلام مشترکی که نشان دهد تهران یا واشنگتن این پیشنهاد را پذیرفته‌اند، منتشر نشده است؛ بنابراین نمی‌توان از شکل‌گیری توافقی برای پایان جنگ سخن گفت.

نشست استانبول؛ تهران بخشی از یک تحرک دیپلماتیک گسترده‌تر

نشست تهران را نمی‌توان جدا از تحرکات دیپلماتیک روز‌های پیش از آن ارزیابی کرد.

در اول آبان، نشست دیگری در استانبول با حضور نمایندگان عربستان، پاکستان، ترکیه، مصر و چند کشور اروپایی برگزار شد. این رایزنی‌ها نیز با محوریت کاهش تنش‌ها، جلوگیری از گسترش جنگ و یافتن راه‌حل دیپلماتیک برای بحران منطقه‌ای انجام شد.

هم‌زمانی این نشست با مذاکرات تهران نشان می‌دهد کشور‌های منطقه و برخی بازیگران اروپایی در تلاشند از مسیر‌های مختلف، مانع بازگشت درگیری‌های گسترده شوند.

در واقع، تهران تنها یکی از ایستگاه‌های این تحرک دیپلماتیک است. از یک طرف، کشور‌های عضو پیمان مکه به دنبال هماهنگی امنیتی هستند و از طرف دیگر، پاکستان و قطر تلاش می‌کنند کانال ارتباطی میان ایران و آمریکا را حفظ کنند.

قطر نیز در تهران؛ دو مسیر موازی برای مهار بحران

سفر مقام‌های قطری به تهران در روز‌های پیش از نشست چهارجانبه نیز از دیگر تحولات مهم این مقطع بود.

قطر که پیش‌تر در پرونده‌های مختلف منطقه‌ای نقش میانجی را برعهده داشته، در تلاش است مسیر ارتباطی میان تهران و واشنگتن را حفظ کند. هم‌زمانی حضور و رایزنی‌های مقام‌های قطری با مذاکرات چهار کشور، این احتمال را تقویت می‌کند که تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران از دو مسیر موازی دنبال می‌شود.

مسیر نخست، رایزنی میان کشور‌های منطقه با محوریت امنیت و جلوگیری از گسترش درگیری‌هاست. مسیر دوم، میانجی‌گری برای کاهش اختلافات ایران و آمریکا و فراهم کردن زمینه توافق احتمالی است.

البته هنوز روشن نیست این دو مسیر به یک طرح مشترک منتهی شده‌اند یا هر یک با دستورکار و شروط متفاوتی دنبال می‌شوند.

تنگه هرمز؛ گره‌ای که هنوز باز نشده است

یکی دیگر از موضوعات مهمی که در حاشیه نشست تهران مورد توجه رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفت، وضعیت تنگه هرمز و محاصره دریایی بنادر ایران بود.

گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی از جمله رویترز و فایننشال‌تایمز به تلاش‌های دیپلماتیک برای بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره بنادر ایران اشاره کرده‌اند. در این گزارش‌ها، پیشنهاد‌هایی برای پیوند دادن این دو موضوع در قالب یک توافق موقت مطرح شده است.

این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که تنگه هرمز تنها یک موضوع امنیتی برای ایران نیست. بلکه بخش مهمی از امنیت انرژی و تجارت جهانی نیز به آن وابسته است. از سوی دیگر، تداوم محاصره بنادر ایران می‌تواند هرگونه تلاش برای کاهش تنش را با دشواری مواجه کند.

با این حال، در بیانیه پایانی نشست چهارجانبه اشاره مستقیمی به بازگشایی تنگه هرمز یا پایان محاصره بنادر ایران وجود ندارد.بنابراین هرچند ممکن است این مسائل در مذاکرات غیرعلنی مطرح شده باشند، نمی‌توان آنها را دستاورد قطعی نشست تهران به حساب آورد.

ترکیه و مصر؛ دو بازیگر با محاسبات متفاوت

نقش ترکیه در این تحولات نیز قابل توجه است. آنکارا از یک سو در پیمان دفاعی مکه حضور دارد و از سوی دیگر، نسبت به گسترش جنگ و بی‌ثباتی در همسایگی خود نگران است.

رجب طیب اردوغان پیش‌تر درباره پیامد‌های حمله مجدد به ایران و خطر گسترش بی‌ثباتی در منطقه هشدار داده بود. حضور ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، در تهران نیز نشان می‌دهد آنکارا تحولات امنیتی را صرفاً از مسیر دیپلماسی عمومی دنبال نمی‌کند و به تبادل اطلاعات و ارزیابی‌های امنیتی نیز توجه دارد.

در سوی دیگر، مصر نیز در حال تقویت همکاری‌های دفاعی خود با عربستان است. گزارش‌هایی درباره موافقت پارلمان مصر با حمایت نظامی از عربستان در برابر تهدید‌های ناشی از حملات حوثی‌ها منتشر شده است.

این تحولات یک تناقض ظاهری را در سیاست منطقه‌ای نشان می‌دهد: در حالی که برخی کشور‌ها برای جلوگیری از جنگ به دنبال مذاکره و میانجی‌گری هستند، هم‌زمان ظرفیت‌های دفاعی خود را نیز تقویت می‌کنند. این وضعیت نشان می‌دهد اعتماد امنیتی در منطقه هنوز به اندازه‌ای نیست که کشور‌ها بتوانند صرفاً به توافق‌های سیاسی تکیه کنند.

اختلاف تهران و واشنگتن؛ مانع اصلی توافق؟

با وجود تحرکات دیپلماتیک پاکستان، قطر و دیگر کشور‌های منطقه، اختلافات ایران و آمریکا همچنان یکی از موانع اصلی دستیابی به توافق است.

تهران بر ضرورت پایان دادن به جنگ و رفع محاصره بنادر و محدودیت‌های اقتصادی تأکید دارد و در مقابل، واشنگتن خواستار محدودیت‌هایی در برنامه هسته‌ای ایران است.

این اختلاف در شرایطی ادامه دارد که هر دو طرف درباره شروط آغاز مذاکرات مواضع متفاوتی دارند. ایران نمی‌خواهد پیش از تعیین تکلیف جنگ و فشار‌های دریایی وارد مذاکراتی شود که از نظر تهران می‌تواند به معنای نادیده گرفتن مطالبات امنیتی و اقتصادی‌اش باشد. آمریکا نیز بر موضوع هسته‌ای و محدودیت‌های مرتبط با آن تأکید دارد.

در نتیجه، حتی اگر پاکستان بتواند زمینه گفت‌و‌گو را فراهم کند، هنوز روشن نیست چگونه می‌توان این اختلافات بنیادین را در قالب یک توافق قابل اجرا حل کرد.

نشست تهران؛ آغاز یک مسیر یا مدیریت موقت بحران؟

بازتاب رسانه‌های خارجی نیز نشان می‌دهد که نشست تهران بیش از آنکه به‌عنوان یک توافق امنیتی جدید ارزیابی شود، در چارچوب تلاش کشور‌های منطقه برای جلوگیری از بازگشت جنگ مورد توجه قرار گرفته است.

رویترز، این دیدار را تلاشی برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای و احیای مسیر مذاکرات میان تهران و واشنگتن توصیف کرده است. آسوشیتدپرس نیز بر نگرانی از ازسرگیری درگیری‌ها و تلاش کشور‌های منطقه برای جلوگیری از گسترش بحران تأکید داشته است.

از سوی دیگر، رسانه‌های پاکستانی بر نقش میانجی‌گرانه اسلام‌آباد و پیشنهاد‌های مطرح‌شده برای پایان بحران متمرکز شده‌اند. این تفاوت در زاویه نگاه رسانه‌ها نشان می‌دهد هر کشور، متناسب با جایگاه خود در تحولات منطقه، بخش متفاوتی از مذاکرات را برجسته می‌کند.

در این میان، نباید از اهمیت سیاسی شکل‌گیری چنین کانالی غافل شد. حضور هم‌زمان عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران، آن هم در شرایطی که این سه کشور پیمان دفاعی مشترکی را دنبال می‌کنند، نشان می‌دهد طرف‌ها دست‌کم به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ادامه بحران می‌تواند هزینه‌های امنیتی و اقتصادی سنگینی برای کل منطقه داشته باشد.

با این حال، میان توافق بر سر ضرورت گفت‌و‌گو و توافق بر سر حل اختلافات فاصله زیادی وجود دارد. نشست تهران در مرحله نخست موفق شده است کانال رایزنی میان چهار کشور را فعال کند، اما هنوز معلوم نیست این کانال تا چه اندازه می‌تواند به مهار حملات، کاهش تنش میان ایران و آمریکا، حل اختلافات بر سر تنگه هرمز و ایجاد ترتیبات پایدار امنیتی منجر شود.

در نهایت، پاسخ به این پرسش که آیا مذاکرات پیمان مکه در تهران به نتیجه رسیده است، به تعریف ما از نتیجه بستگی دارد: اگر هدف، آغاز یک مسیر مشترک برای گفت‌و‌گو و جلوگیری از قطع ارتباطات دیپلماتیک بوده، نشست تهران را می‌توان گامی مثبت ارزیابی کرد؛ اما اگر انتظار، دستیابی به توافقی برای پایان دادن به بحران‌های امنیتی و نظامی منطقه بوده، فعلاً چنین دستاوردی در اسناد و مواضع علنی طرف‌ها دیده نمی‌شود.

تهران میزبان یک گفت‌وگوی مهم منطقه‌ای بود، اما پایان این گفت‌و‌گو هنوز آغاز یک توافق واقعی نیست.